Төменде Әбдуәли Аюптың «Мехбус Роһлар» («Тұтқындалған рухтар») атты естелігінің егжей-тегжейлі мазмұны берілген. Бұл естелік оның қамауға алынуы мен босатылғанға дейін Қашғардағы біреуін және Үрімшідегі үшеуін қоса алғанда, төрт түрлі тергеу изоляторында өткізген 458 күні туралы баяндайды. Бүгінгі күнге дейін бұл Шыңжаңдағы сотқа дейінгі қамау тәжірибесі жөніндегі ең егжей-тегжейлі сипаттама болып табылады. Естеліктің толық нұсқасы ағылшын тіліне де аударылып, «Black Land» («Қара жер») деген атаумен жарық көрген.
Басқа нұсқалар: English
I. ҚАМАУ
2013 жылдың 15 тамызы, жұма күні, Әбдуәлиге таныс емес біреу шұғыл телефон шалып, кейін үйіне келіп, оны тез арада ескертіп кетті: Үрімшіден адамдар Қашғарға оны тұтқындау үшін келген, және мұны алдағы бірнеше күн ішінде жасайтын болады. Әлгі адам оған алдын ала компьютерін және басқа да нәрселерін тазалап қоюды ұсынды. Бұған дейін де оны тұтқындау жоспары туралы сыбыстарды естіген және АҚШ-та (Канзаста) болған сапарынан кейін полиция тарапынан қиындық көрген Әбдуәли бұл соңғы хабарды қалай қабылдарын білмей қалды.
Ол демалыс күндері анасын және өзі мен басқалар салып жатқан балабақшаны көруге барды, бірақ өз уайымдары немесе жақын арада қамауға алынуы мүмкін екені туралы ешкімге айта алмады. Ең жаман жағдайға дайындала отырып, ол киімімен ұйықтай бастады.
Дүйсенбі күні оған балабақшада көмектесіп жүрген тағы бір досы келді, екеуі бірге балабақшаға барды. Күннің бірінші жартысы да ешқандай оқиғасыз өтті.
Кешке қарай Әбдуәли балабақша мен өздері жүргізетін тіл орталығының барлық ұйымдастыру жұмыстарын басқаратын хатшысына – досына – болған жағдайды айтып, қамауға алынғаннан кейін не істеу керегін бірге жоспарлау үшін кездесуге шешім қабылдады. Алғашында хатшысы оған сенбеді, бірақ қосымша түсіндіруден кейін Әбдуәлиге қашып кету керек екенін айтты. Мұның көптеген туыстарының түрмеге қамалуына әкеліп соғатынынан қорыққан Әбдуәли бұлай жасағысы келмеді, бірақ хатшысының өзін қыспаққа алуды тоқтатуы үшін оның кеңесін қабыл алатынына сендірді.
Қамауға алынуды күтіп жүріп, Әбдуәли өзін ешкім – отбасы да, достары да – көрмей тұрып қамауға алуды қалағанын қайта-қайта ойлай берді, өзін ұйғыр мақалынадағы «жақсы ит ешкім байқамай өледі» деген итке ұқсатты. Дүйсенбі де оны қамауға алуға ешкім келмей өтіп кетті.
Ақыры 2013 жылғы 19 тамызында полиция оны балабақшадан іздеп келіп алып кетеді. Полиция мен ондағы адамдардың арасында қақтығыс болмас үшін, Әбдуәли полицейлерді балабақша туралы сұрауға келген ескі достарындай көрініп, олармен амандасып, көлікке өз еркімен отырды. Ол көлікке отырған сәтте, оның басына қара қап кигізіліп, аузы жапсырылып, қолдары артына қайырылып кісенделді. Көлік ұйғыр полицейлерге толы еді, ал алдыңғы жолаушылар орындығында бір хань қытай бастығы – Ан Цзинькунь отырды. Олар Әбдуәлиден үйінің мекенжайын сұрады.
Қара қап шешілген кезде, Әбдуәли олардың өз ауданына келгенін көрді, ал қарулы полиция оның үйін тінтіп жатыр екен. Әбдуәли әйелі үнсіз жылап тұрғанын, қолында кішкентай қызын ұстап тұрғанын, ал үлкен қызы жақында ойнап, не болып жатқанын білмей жүргенін байқады. Көліктің ішіндегілерді сырттан көре алмағандықтан және Әбдуәлиге сыртқа шығуға рұқсат берілмегендіктен, ол олармен дұрыстап қоштасуға мүмкіндік ала алмады.
II. ЯНБҰЛАҚ ИЗОЛЯТОРЫ
Содан кейін оның басына тағы да қап кигізіп, келесі шешкен кезде ол полиция бөлімшесінде екенін көрді, онда қоршалған «қоршау» ішінде «жолбарыс орындығы» бар еді. Әбдуәлиді темір орындыққа отырғызып, қолын, тобығын және мойнын бекітіп тастады. Сол жерде отырғанда, оны ұстауға Үрімшіден төрт адам келгенін естіп қалды, сондай-ақ ұсталғандардың жартысын Қашғардың сыртындағы Янбұлақ ұстау орталығына (Долетбагтың Янбұлақ қыстағында) апара жатқанын да естіді, ал дәл қазір Әбдуәли сол жерде болатын.
Тергеу жүріп жатқан кезде, Әбдуәли тергеушілердің алдын ала дайындықты өте аз жасағанын түсінді, басты тергеуші Ан онымен шала ұйғыр тілінде сөйлесіп, оның АҚШ пен Түркиядағы уақытына назар аударып, оны аймақта сепаратизмді қоздыру үшін Орталық барлау басқармасымен (CIA) және басқа күштермен ынтымақтасқан деп айыптады. Бір сәтте олар одан «қаражатты жасыру» қылмысын жасадың деп айыптайтын құжатқа қол қоюды талап етті, бұл оны жеті күнге қамауға алып, тергеуге негіз болады деп түсіндірілді (алайда Әбдуәли бұл саяси қылмыстарға қатысты одан әрі тергеудің бастамасына айналады деп қорықты).
Ақыры ол қалғып кете бастады (мұның себебі алдыңғы күндері дұрыс ұйықтамағанынан болуы мүмкін), сонда оны бірнеше рет шапалақпен ұрды, осыдан кейін Әбдуәли оны ұрған солдатқа айқайлап, қолында мылтығы тұрғанда неге жай ғана атып тастамайтынын сұрады. Солдат содан кейін Әбдуәлидің аузын газетпен бітеп, оны су құйылған бөтелкемен шапалақтай бастады, бірақ көп ұзамай тоқтап, оның қарнын тоқ таяқшасымен шаншуға көшті.
Алғашқы тергеуден кейін, түрме қызметкерінің «қазір қай жерде екенін түсінсін» деген бұйрығымен, Әбдуәлиді жалаңаш шешіндіріп, бір топ тұтқындар жыныстық зорлық жасады. Осы сәтте ол ернін қан шыққанша тістеп тұрды.
Ол содан кейін тек екі адамға арналған кішкентай камераға жеткізілді. Камераның ішінде L тәрізді екі цемент «төсек» және жерде тұрған, үстінде шүмегі бар бір шұңқыр болды. Әбдуәли бұл жердің әжетхана екенін және бөлмедегі тым жаман сасық иістің дәл осы жерден шығып тұрғанын тез түсінді. Иісті азайту үшін суды ашпақ болғанда, оның қасында отырған тұтқын оны тоқтатты, өйткені су ағытылса, иіс бұдан да қатты шығып кетер еді.
Әбдуәли төсегіне отырып, тар, терезесі жоқ әрі лас бөлмені ой елегінен өткізіп, өзін қабірде отырғандай сезінді, тек дәстүрлі ұйғыр қабірлерінің өзі мұндағыдан әлдеқайда жақсырақ, әлдеқайда қадірлі екенін ойлады. Қабырғаларға қарағанда, бірінде “жүрегім, сынба” деген жазуды көріп, өзі жаңа ғана бастан кешкен қорлықты еске алып, еріксіз жылап жіберді. Оның ойы АҚШ-та қалып қоюға немесе кейін Қытайдан қашып шығуға болған мүмкіндіктеріне оралды — сол кезде кетіп қалғанда, көрген қорқыныштарының бәрінен аман қалар еді деп қынжылды. Өзін-өзі өлтіру туралы кез келген ой бұл бөлмеде іске аспайтын еді: қабырғалары жұмсақ материалмен қапталған, ал ондай әрекетке жарайтын зат мүлде жоқ болатын.
Ол көп ұзамай камералас көршісі Әметқаримен дос болып кетті. Әметқари Қағылық ауданында дінді үйреткені үшін ұсталып, жеті айдан бері қамауда отырған екен. Алғашқы кезде әңгімелескен кездерінде Әметқари көзіне сүлгі жауып жатып алған еді, ол Әбдуәлиге түнде шамдар сөндірілмейтіндіктен, соған қарсы осылай істейтінін айтты. Ол Әбдуәлиге камераға кіргенде, оның өзі жасағандай, «әс-сәләму әләйкум» деп амандаспауын ескертті, өйткені егер оны естіген полицей қытай болса, қатты соққыға жығуы мүмкін еді (дұрыс айтылатын сөз қытай тілінде «баяндауға рұқсат!» деген сөз болатын). Ол алғашқы соққы әрқашан бас кіреберіс пен камералардың арасындағы дәлізде болатынын айтып, Әбдуәлиден өз басынан өткенін сұрады, бірақ Әбдуәли оған айтқысы келмеді.
Ол сондай-ақ Әбдуәлиге мұндағыдай жерде адамның аяқ-қолы, асқазаны мен бүйрегі тез сыр беретіндіктен, қай жерде, қаншалықты лас болса да, әжетхананы пайдалануға үйрену керек екенін ескертті. Алайда, Әбдуәли әжетханаға баруға өзін көндіре алмады.
Камераға тағы бір рет көз жүгірткен ол, әжетхананың үстіңгі жағында баскетбол добының көлеміндей ғана кішкентай, темір торлы терезе бар екенін байқады. Сырт жақта ол ары-бері жүріп жатқан күзетшінің аяқтарын көрді, сонымен бірге тоқ таяқтың сартылдаған дыбысы да естіліп тұрды.
Әбдуәлидің түрме киімі сұр түсті болғандықтан (саяси тұтқындарға арналған сары емес), әрі оны келесі күні Үрімшіге ауыстыру керек болғандықтан, Әметқари мұны Әбдуәлиді тез арада босататын шығар деген белгі деп қате түсінді. Екеуі бір өңірден болса да, ол Әбдуәлидің балабақша ашу бастамасынан хабарсыз еді және істің астарлы саяси сезімталдығын түсінбеді. Әбдуәли Әметқариге өзін алып кеткендердің ішкі қауіпсіздік қызметінен екенін айтпады. (Өзінің мемуарында Әбдуәли «саяси тұтқындар» деп Қылмыстық кодекстің 102–113-баптарына сәйкес келетін «мемлекеттік қауіпсіздікке қатер төндіру» айыбымен ұсталғандарды атайды. Мұндай адамдар, әдетте, арнайы түсті – көбіне қызғылт сары – кеудеше киюге мәжбүрленеді және өзгелерге қарағанда әлдеқайда қатал жағдайда ұсталады.)
Келесі күні таңертең олар «56 ұлт – 56 гүл» атты әннің даусымен оянды. Әметқари бөлмеде камера бар екенін ишарамен көрсетіп, Әбдуәлиге бетін және қолын тек бір рет қана жуу керегін түсіндірді — әйтпесе күзетшілер оны дәрет алып жатыр деп ойлап қалуы мүмкін еді. Сондай-ақ олар көрпелерін ұқыптап, төртбұрыш етіп жинауға тиіс болды.
Қозғалмай таңғы намазын оқып болғаннан кейін, Әметқари қабырғадағы изолятордың ережелерін оқып тұрғансып, сыбырлап Құран аятын оқи бастады. Әбдуәли де соны қайталады: қозғалмай таңғы намазын оқып, содан соң білетін барлық сүрелерін жасырын оқыды. Әметқари бес уақыт намаздың уақыттарын білмейтін, сондықтан Әбдуәли оған айтып бергенде қатты қуанды, бірақ ақырында Әбдуәли оның неге сонша қуанғанын түсінбеді, өйткені камераның ішінде уақытты анықтау бәрібір мүмкін емес еді. Тек түн мен күнді ғана ажыратуға болатын.
Олар тек төсектерінде отыруға мәжбүр болды, ал шамадан тыс қимылу есік жанындағы ішкі байланыс құрылғысынан «тағы да қимылдасаңдар, төсектеріңе шынжырмен байланасыңдар» деген ескертудің естілуіне әкелетін еді.
Біраз уақыттан кейін бір дауыс оларға орнынан тұруды бұйырды, Әбдуәли тағы да Әметқаридың соңынан еріп, орнынан тұрып, мемлекеттік әнұранды айта бастады. Әнұранның сөздері «Құл болғысы келмейтіндер, орныңнан тұр!» деп басталатынын ескергенде, бұл Әбдуәлиге бұрмаланған мысқылдай көрінді. Содан кейін оларға есіктегі саңылау арқылы таңғы ас – бір тілім нан мен бір тостаған қайнаған су – берілді.
Таңғы ас кезінде Әметқари сыбырлап Әбдуәлиден Үрімшіге қашан апарылатынын сұрады. Полиция алдыңғы күні бұл таңғы сағат тоғызда болады дегендей болған. Содан кейін Әметқари Әбдуәлиден қарт анасымен, әйелімен және жаңа туған қызына бірнеше сәлемін айтуын өтінді. Одан соң ол сыпыртқының қылшықтарынан әйелі үшін өзі тоқыған қолғапты шығарып, егер тексеруден аман өтсе, оны да жеткізіп беруін сұрады.
Алайда көп ұзамай полиция Әбдуәлиді алып кетуге келгенде, ол кетер алдында киімін ауыстыруға мәжбүр болды, ал қолғаптар оның тұтқын киімдері қара пластик қапқа тасталған кезде жоғалып кеткен еді. Әметқари іштей торығып отырғанда, Әбдуәли артына бұрылып, қоштасып қарауға да шамасы келмей, алып кетілді.
III. ТӘҢІРТАУ ИЗОЛЯТОРЫ
Қашғар әуежайына жеткізілгеннен кейін, оны ұшақпен Үрімшіге алып кетті. Қолдары кісендеулі, басында қара қап бар күйінде оны көлікке отырғызды. Полиция қызметкерлерінің өзара әңгімелерінен түсінгені бойынша, оны қалалық қоғамдық қауіпсіздік бюросының Тәңіртау (Тяньшань) райондық бөлімшесіне апарған. Қап алынған кезде ол шамамен 15 шаршы метр болатын бөлмеде тұрғанын көрді. Бөлменің ортасында ішінде «жолбарыс орындығы» орналасқан темір тор бар еді. Әбдуәли бөлмеде екі камера бар екенін байқап, өзін қарауылдап жүрген полицейлердің өздері де толық сенімге ие емес екен деп ойлады. Дәлізден өтіп бара жатқан әйел полицей оның түріне қарап: «мазардан шыққан адамға ұқсайды» деп айтып өтті.
Қашғардағыдай, бұл жолы да тергеуге үш офицер қатысты: біреуі жазбалар жүргізіп отырды, екіншісі барлық сұрақтарды қойды, ал үшіншісі – Қашғардағы бастапқы қамауға алуға қатысқан Мұхтәр Емет – олардың қасында көп нәрсе істемей жай ғана отырды. Әбдуәлиге тағылған бастапқы айып қаржылық сипатта болғанына қарамастан, мұнда оған қойылған сұрақтардың ешқайсысы соған қатысы жоқ еді. Оның орнына полиция оны шетелдегі қызметі мен байланыстары, сондай-ақ ана тіліне қатысты бастамаларының мақсаттары жөнінде жауап алуда «таяқ пен сәбіз» тактикасын қолданды. Әуел бастан-ақ Мұхтәр Әбдуәлиді ескертіп, оған, тіпті өздерi айыптап отырған қылмыстардың ешқайсысын жасамаған күннің өзінде, кем дегенде 15 жылға қамалатынын айтты, өйткені оның ана тіліне қатысты бастамасы шын мәнінде контрреволюциялық ұйымға бүркеніш болып, тәуелсіздік идеясын насихаттауға және сепаратизмді мақсат етуге бағытталған деп саналатынын жеткізді.
Олар оны «сепаратизм», «заңсыз жиналыс», «мемлекеттік билікті құлату», немесе «ұлтаралық араздықты қоздыру» сияқты бұлыңғыр қылмыстардың бірін мойындатуға тырысып жатқанын түсінген Әбдуәли жауаптарын барынша қысқа ұстады. Оның байқауынша, сұрақтар үнемі «сен пәлендей сөз айттың не пәлендей іс істедің, солай ма?» деген түрде қойылатын, ал ол ешқандай қосымша түсініктеме бермей, «жоқ, бұл шындыққа жанаспайды» деп жоққа шығаратын. Олар оны үнемі ұратын, бірақ – ол қынжыла еске алғандай – құлағынан емес, өйткені оған ең ауыр тигені олардың балағаттауы мен айқайы еді. Бір сәтте Мұхтәр Әбдуәлидің жауаптарына ашуланып, үкімет жынды емес, оны жайдан-жай ұстамайды деді. Сондай-ақ олар оған Әбдуәлидің іскер серіктестері бәрін мойындап қойғанын, ал қырсығып отырған жалғыз өзі ғана екенін айтқан.
Мұхтәр де, басқа тергеуші де әр уақытта одан Американың атынан оны «кім жібергенін» айтуын талап етті. Егер өзін «көшбасшы» деп мойындаса, жазасы жеңілдейді деп сендірді. Кей кездері Әбдуәлиді тоқ таяғымен түртіп, есінен тандырған, ал есін жиғызу үшін басынан су құйған.
Оны кезек-кезек бірнеше адам тергеді: Мұхтәр, Ан Цзинькунь, Хань Зуван және Экбер. Соңғысы, Әбдуәлидің байқауынша, көп сөйлейтін және Мұхтәрдің қатаң тәсіліне қарағанда жұмсақ әдісті қолданатын. Ал Ан Цзинькунь екі тәсілді салыстырып, қайсысы тиімді екенін талдау үшін отырған адамға ұқсайтын.
Тергеу аяқталғаннан кейін Әбдуәлиді үш бақылау-өткізу бекеті арқылы алып өтті, әр бекетте ол «баяндауға рұқсат!» (报告) деп айқайлауға тиіс болды. Тағы да оның басындағы қап алынып, ол биік емес үстелі және үш орындық тұрған кеңседе отырғанын көрді. Осында оған «Тяньшань тергеу изоляторы» деп жазылған сары жейде берілді. Оның барлық заттары алынған еді, өзі іш киімшең қалдырылды. Түрме күзетшісі оны басқа бір кеңсеге апарып, іш киімін де шешуді бұйырды. Алғашында қатты қорыққанымен, бөлмеге полиция формасындағы қызметкерлердің үнемі кіріп-шығып жүретінін көргенде, Әбдуәли аздап сабырға келді.
Содан кейін ақ халат киген хань қытайлары оны тіркеп, суретке түсірді, сондай-ақ қан, зәр және сілекей үлгілерін алды. Оның саусақ іздері, башпай іздері, дауысы, көзінің және терісінің түсі де тіркелетін болды. Одан кейін оны кісендеп, бірқатар басқа есіктерден өткізіп, ұзын дәлізбен алып жүрді; дәліздің екі жағында камералар орналасқан, әрбір қызғылт түсті камера есігінің қасында біржақты әйнекке ұқсас терезе бар еді – камераның іші сырттан көрінеді, бірақ іштен сыртқа қарау мүмкін емес. 2-2-камераның қасында тоқтағанда, Әбдуәли іштен шыққан иіс әлі де тер, нәжіс және лас киімнің иісінен жиіркенішті болғанымен, Қашғардағы изолятордағы иіске қарағанда едәуір жеңілірек екенін байқады (Әбдуәлидің айтуынша, Қашғардағы орталықта жалпы жағдай да, қызметкерлердің қарым-қатынасы да анағұрлым нашар болған).
Камераға кіргенде, Әбдуәли «баяндауға рұқсат!» деді, бірақ кірген сәтте қолын басының артына қоюды ұмытып кетті. Соның салдарынан оны жас әрі бойшаң ұйғыр тұтқын бір рет, сосын тағы бір рет шапалақпен ұрды, өйткені Әбдуәли байқамай оған қатты қарап қойған еді. Камераның есік жақ биіктетілген бөлігінде тұрған хань тұтқыны оған шешінуді бұйырды, ал Әбдуәли Қашғарда болған жағдайдың қайталануын күтіп, қорқыныш пен үмітсіздікпен шешіне бастады. Алайда ол басқа тұтқындардың барлығы жай ғана отырып, теледидар көріп отырғанын көргенде жеңілдеп қалды – олар Қытай–Жапон соғысы туралы революциялық фильм көріп отыр екен.
Бөлме ұзынша, аумағы жиырма шаршы метрден сәл асатын, биіктігі үш метрден жоғары екен. Есіктің қасында сәкі бар, оның жанында бір-бірінің үстіне жиналған төсеніштер үйіліп тұр – Әбдуәлиге бұйрық беріп жүрген хань тұтқынының «тақтағы орны» сол еді. Тұғырдың бойымен 1-ден 10-ға дейінгі сандар жазылған, олар жоғары дәрежелі тұтқындардың жатын орындарын білдіретін. Қабырғалардың біріне кесе, сүлгі және тіс щеткалары қойылған тақта бекітілген. Қашғардағы изолятордан айырмашылығы, мұнда кіреберіс есіктің үстіңгі және астыңғы саңылаулары жабылмаған, сондықтан тұтқындар дәлізді анда-санда шолып көруге мүмкіндік алатын еді.
Басты кіреберістің қарсы бетінде, камераның екінші жағында артқы есік болған еді, ал дәл қасында әйнекпен бөлінген әжетхана тұрған. Әбдуәлиді әжетхана жағына қарай жетектеп апарып, бойы ұзын ұйғыр тұтқын – аты Перһат – оны ұра бастады: ол Әбдуәлиге сұрақтарды қытайша қойып, Әбдуәли ұйғырша жауап бермеген кезде оны ұратын, содан кейін сұрақтарды ұйғырша қойып, бұл жолы қытайша жауап бермегені үшін ұратын. Сосын ол Әбдуәлиден «самса жегің келе ме?» деп сұрап, артынша «нешеу» деді. Әбдуәли «бесеу» деп жауап берді, сонда Перһат оның ішіне бес рет жұдырықпен соққы жасады.
Перһат одан «тербелуді» білесің бе деп сұрады, ал Әбдуәли жауап бермегенде оны шапалақпен ұрды. Әбдуәли «жоқ» деген кезде, Перһат екі тұтқынды шақырып, оның білектеріне сүлгі байлап, дәретхананың төбесіндегі құбырға асып қоюды бұйырды. Сол күйі Әбдуәлидің табандары еденге әрең-әрең тиіп тұрды, ал білектері мен иықтары қатты ауырып кетті. Шамамен бір сағаттан кейін кіреберістегі хань тұтқыны Ян Юн Әбдуәлиді босатуды бұйырды.
Әбдуәлиді қасына шақырып алған Ян Юн одан жағдайын сұрап, оның біліміне таңғалғандай болды, содан кейін Түркия, Америка және басқа да нәрселер туралы сұрай бастады. Сосын ол Әбдуәлиге басқа тұтқындардың кім екенін түсіндіріп берді. Олардың он жетеуінің ішіндегі төртеуі хань, екеуі хуэй, біреуі қазақ, қалғаны ұйғыр еді. Ханьдар сәкідегі 1-ден 4-ке дейінгі орындарда, хуэйлер 5 пен 6-орындарда, ал Перһат бастаған төрт ұйғыр қалған төрт орында жататын. Ханьдар алаяқтық пен жемқорлық үшін, хуэйлер героин үшін, қазақ мас күйінде көлік жүргізгені үшін, ал ұйғырлар не героин қолданғаны, не саяси қылмыстар үшін қамауға алынған.
Содан кейін Әбдуәли тағы бір хань тұтқынының – «хатшының» – алдына тізерлеп отыруға мәжбүр болды, ол Әбдуәли туралы барлық мәліметтерді жазып алып, камераның ережелерін түсіндіретін:
- дәретханаға баруға рұқсат күніне тек бір рет қана берілді,
- кіреберіс есігінің жанындағы сары сызыққа жақындауға болмайтын,
- басқа тұтқындармен ұйғыр тілінде сөйлескені үшін бір сағаттық «тербеліс» жазасы қолданылатын,
- саяси тұтқын болғандықтан, Әбдуәли дәретхананың қасында ұйықтап, сол жерде тамақтануға мәжбүр болды,
- ұйқы уақыты кезінде тұтқындар бір-бірін екі сағаттан, жұп-жұп болып күзетіп отыратын, ал камера иерархиясында жоғарырақ дәрежеге ие болған төрт ұйғыр мен төрт ханьдық бұл міндеттен босатылатын (бұл адамдардың өздеріне немесе өзгелерге зиян келтіруінің алдын алу үшін жасалатын).
Сағат ондарда тұтқындар екі қатар болып сапқа тұрды. Олардың үстінде, биіктетілген мінбеде тұрған Ян Юн осы уақыт ішінде Әбдуәли екі апта бойы қатаң бақылауда болатынын, ешкіммен сөйлесуге құқығы жоқ екенін түсіндірді, ал оның «тербелмеде» өткізген уақыты ережені тағы да бұзса, не болатыны туралы ескерту болғанын айтты. Жаңадан келгендерге арналған «қабылдау рәсімі» тоқтатылғанын, сондықтан Әбдуәли одан аман қалғанын Ян Юн хабарлады.
Оларға көрпелерін әскери үлгіде жинау бұйырылды, сол кезде Әбдуәли ешкімнің түрме киімінде қалта жоқ екенін байқады. Кейбір тұтқындардың қалыпты киімдерінің астында жемпірлері бар екен, бұл олардың кем дегенде өткен қыстан бері сонда отырғанын көрсететін.
Күн аяқталған кезде, төрт ұйғыр тұтқын төрт хань тұтқынының басы мен белін олар ұйықтап кеткенше уқалайтын. Әбдуәлидің байқауынша, олар мұны көңілді күйде істейтін, ешқандай зорлықпен істеп жатқандай не қорланғандай әсер қалдырмайтын. Хань мен хуэй тұтқындарының жататын орындары кең болғандықтан, тұғырдағы қалған төрт ұйғыр тар жерде қысыла жататын, ұйықтай алмай қиналған сайын бір-біріне күңкілдеп, боқтап алатын. Әбдуәлиге төмен дәрежелі тұтқындарға жүктелген қарауылдықтың мәні түсініксіз еді, өйткені жарық үнемі жанып тұратын, бөлмеде үш камера бар, ал қарулы полиция дәл сыртта болатын. Сондай-ақ олар қорылдай бастаған кез келген адамды оятып отыруға тиіс еді.
Изолятордағы әдеттегі күн таңғы алтыда, «56 ұлт – бір отбасы» әнімен басталатын. Кешкісін массаж жасайтын сол бірдей төрт ұйғыр таңертең жоғары дәрежелі тұтқындардың көрпелерін тездетіп жинап-қаттап шығатын, ал олар кезекпен әжетханаға барып, жуынатын. Төмен дәрежелі тұтқындар үшін әжетхана таңғы тоғызға дейін жабық тұратын, дәл сол кезде терезе мен артқы есік ашылып, камера желдетілетін. Гигиенаға жауапты жоғары дәрежелі тұтқындардың бірі әр тұтқынға берілетін дәретхана қағазының мөлшерін және олардың әжетханаға қай ретпен баратынын қадағалайтын.
Жаңа келген адам ретінде Әбдуәли алдымен көрпесін жинауды үйренуі керек болды, ал еден мен әжетхананы қалай тазалауды үйрену үшін оған 15 күн берілді. Көрпені жинауды үйренуге оның 30 минуттан аз уақыты кетті, содан кейін ол тазалыққа арналған шүберектерді жинауды үйрене бастады. Барлығы ұқыпты тік төртбұрыштарға бүктелуі тиіс еді.
Оларды таңғы жетіде тамақтандыратын, бірақ тек екі қатарға тізіліп, бірқатар коммунистік әндерді айтқаннан кейін ғана: «Қытай Коммунистік партиясы болмаса, Жаңа Қытай да болмас еді», «Қызыл ту көкте желбірейді» (红旗飘飘), «Бірлікте – күш» (团结就是力量) және мемлекеттік әнұран. Әбдуәли олардың екеуін толық білмейтін, оған сол күні кешке дейін жаттап алуы керек, әйтпесе тамақ берілмейтіні ескертілді. Әбдуәли «қызметшілер» деп атаған төрт жоғары дәрежелі тұтқынның екеуі «аспаз» болатын, олар шелектен алдыңғы есіктің төменгі саңылауы арқылы берілетін тамақ құйылған тостағандарды тұтқындарға үлестіретін.
Еденде ұйықтап, еденде тамақтанатын төмен дәрежелі тұтқындардың көбіне таңғы асқа бір тілім нан мен әдеттегі күріш ботқасы берілетін, бірақ оның сапасы нашар еді, өйткені күріш пен су дұрыс араласпайтын. Ал биіктеу тұғырда, «лауазымы» бар төрт тұтқын мен олардың төрт «қызметшісі» дәретханадан барынша алыс жерге жайғасып, бірге отырып, тамақтарына қосымша салат, шоколад және жұмыртқа жейтін.
Таңғы астан кейін, сағат сегізде, олар төменгі қабатта екі қатарға тұрып, түгендеуден өтетін. Одан кейін камера бастығы бәріне қамаудағыларға арналған ережелерді жатқа айтқызатын, олар қытай тілін білсін-білмесін, бәрі оны жаттап алуға міндетті еді. Оны орындай алмағандардың жазасы – түнгі кезекшілікті екі есе атқару (2 сағаттың орнына 4 сағат).
Ережелердің ресми және бейресми нұсқалары болды: ресми нұсқа 37 параграфтан тұратын, дұрыс басылып, қабырғаға ілінген құжат еді. Онда қамаудағылардың адвокаттарына қоңырау шалуға, туыстарымен кездесуге және өз салт-дәстүрлеріне сай өмір сүруге құқығы бар екені көрсетілген. Ал бейресми нұсқа бар болғаны 11 параграфтан тұрып, бұйрықтар мен жазалардың тізіміндей жазылған, картонға түсірілген еді; онда қамаудағыларға тергеу кезінде ынтымақтасу, бір-бірін жамандап, шағымдану, намаз оқымау және ұйғыр тілінде сөйлемеу керектігі ескертілген. Әбдуәлидің жорамалдауынша, ресми нұсқа тек тексеру топтары келген кезде көрсету үшін жасалған, ал іс жүзінде бәрі бейресми нұсқа бойынша жүретін.
Сағат 8:30-да тұтқындардың көбі сәкінің үстіне айқастырып отырған аяқтарымен шығып, үш қатар болып отыратын, ал үш жаңа тұтқын еденде отыратын, бәрі өзінен алда отырған тұтқынның мойнының арт жағына қарап отыратын. Олар осылайша сағат 11:30-ға дейін қимылдамай отыруға тиіс еді, ал қозғалмай отыра алмаған адам есік жанындағы ішкі байланыс құрылғысынан айтылатын балағат сөздермен жазаланатын. Тек төрт бас тұтқынға ғана қалаған кезде тұғырдан түсіп, жүріп-тұруға рұқсат етілетін. 11 бейресми ереженің ішінде күніне 8 сағат бойы тік отыруға және беріліп жатқан сабақтарды мұқият тыңдауға міндеттейтін ереже бар еді. Осы үш сағат – таңертеңгі бөлігі болатын.
Сабақтар басталмас бұрын, оларға мазмұнын бейнелейтін мультфильмдер көрсетілді, олардың негізі “заманауи мәдениет”, “ұлтаралық бірлік”, заң, Шыңжаңның діни тарихы мен этностық топтары, сондай-ақ отаншылдықты қамтитын насихаттан тұрды.
Түскі уақытта оларға таңғы асқа ұқсас, сол сияқты тәртіппен берілетін түскі ас берілетін. Одан кейін бір жарым сағаттық тынығу уақыты болатын, содан соң олар тағы да көрпелерін әскери үлгіде жинап, сабақтарын түстен кейінгі сағат екіде жалғастыратын. Түстен кейінгі сабақтар Отанға, Партияға және Төраға Сиға деген алғыс сезімін үйретуден басталып, кешкі жетіге дейін жалғасатын.
Кейде түскі асқа бұршақтан жасалған сорпа, ал кешкі асқа картоп сорпасы берілетін.
Тұтқындар өз қылмыстарын барлығы еститіндей, үнемі әрі дауыстап қайталап отыруға да міндетті болды. Бұл қайталаулар «хатшы» дайындаған жекелендірілген мәтіндер бойынша жүргізілді. Әбдуәлидің жағдайында, бұл қайталау мынадай түрде болды:
«Мен – тұтқын Әбдуәли Аюп, жалған жарғылық капитал енгізу қылмысын жасағаныма байланысты мен 2013 жылғы 19 тамызда Тяньшань районының ішкі қауіпсіздік бөлімшесінің тобы тарапынан тұтқындалдым. Тергеу барысында белсенді түрде ынтымақтастық жасап, қылмысымды мойындаймын, сыбайластарымның барлығын толық әшкерелеймін және жеңіл жаза алуға бар күшімді салып жатырмын.»
Бұл мәлімдемелер қытай тілінде де болды және оларды үш күннің ішінде жаттап алу керек еді, әйтпесе дене жазасы қолданылатын (Әбдуәли оны сол күні-ақ жаттап алған). Бұған қоса, тұтқындар түнгі кезекшіліктері туралы да есеп беруге тиіс болды.
Қытай тілін нашар білетін ұйғыр тұтқындар үшін екеуі де (сөйлеу мен ережелерді жаттау) өте қиын еді, ал Әбдуәли оларды ерекше аяйтын, өйткені сөйлеудегі болмашы қателіктердің өзі немесе ережелер жазылған беттерді жаттап алмағаны үшін олар жазаланатын. Жазалар әрі ауыр, әрі қорлайтын болатын: тамақтан айыру, әжетханаға бару құқығынан айыру, түнгі кезекшілікті ұзаққа созу, әжетхананы мәжбүрлеп тазалату, басына қара қап кигізу немесе жоғары дәрежелі тұтқын әжетхананы пайдаланғаннан кейін оның арт жағын сүртуге мәжбүрлеу.
Көп ұзамай Әбдуәли камера ішіндегі иерархияның қалай жұмыс істейтінін тереңірек түсіне бастады. Бастық Ян Юнның камераға темекіні жасырын кіргізіп алуға мүмкіндік беретін өз тәртібі бар еді, ол темекіні қазақ тұтқыны бақылау камерасының алдында тұрып жатқан кезде шегетін. Перһат көбіне Ян Юнға жағынуға тырысып, аз да болса темекі тартуға мүмкіндік алу үшін жанталасатын, ал оңаша қалған кезде Әбдуәлиге өзінде басқа амал жоқ екенін, ұйғыр тұтқындарға дөрекі болуға мәжбүр екенін, әйтпесе оны ұлтшылдық танытты деп айыптайтынын айтатын. Жоғары дәрежелі тұтқындардың қатарында болған Перһат өзіне «кадр тамағын» ішуге рұқсат етіп, қуырылған балық пен тауық сияқты тағамдарды жейтін, ал төменгі дәрежедегілер «қиыншылық көжесімен» (ішінде ештеңе жоқ дерлік, дәмсіз сулы көже) және нан тоқаштарымен ғана қанағаттанатын. Хуэй ұлтының камераласының айтуынша, камера бастығы кейбір ұйғыр тұтқындарға туыстары не достары жіберген ақшаны да «кадр тамағына» төлету үшін пайдаланып, сол ақша ешқашан иелеріне жетпейтін.
Әбдуәли келгеннен көп ұзамай, Перһат оған сәкіде болуға құқығы бар тұтқындардың аяқ киімдерін қалай реттеп қоюын да үйретті.
Саяси тұтқын болып отырған екі ұйғырдың қытайша мүлде білмегеніне байланысты, Ян Юн Әбдуәлиге олар тамақтың алдында айтуға тиіс революциялық қызыл әндердің сөздерін қытайша айтылуына жуықтап ұйғыр тілінде жазып шығуды бұйырды. Бұл тапсырманы орындауға Әбдуәли риза болды, өйткені ол оған бүтіндей екінші күнін алып, жалпы күнделікті тәртіптен сәл де болса құтылуына мүмкіндік берді.
Үшінші күннің таңертеңгі түгендеуінен кейін, камераның сыртынан оны бақылап жүрген ұйғыр күзетші Әбдуәлиді өзіне шақырды. Күзетші Әбдуәлиден оны «Гүлен мырзасың ба» деп сұрап, күліп жіберді де, Әбдуәли есін жиып үлгергенше бұрылып кетіп қалды. «Гүлен мырза» – билік оны мұқият қадағалай бастағанға дейін оның интернетте қолданатын лақап аты еді.
Бұл оқиға Әбдуәлидің басқа тұтқындардың көзіндегі беделін көтеріп, оны күзетшілердің арасында таныстары бар адам сияқты етіп көрсетіп, сөйтіп оны болашақтағы дене жазаларынан құтқарды.
Бұл оны «тұтқындарға арналған жаттығулардан» да құтқарды. Бұл – әскери тәртіпке ұқсас тағы бір рәсім еді, онда тұтқындарға әртүрлі жағдайларда қалай әрекет ету керектігі үйретілетін: күзетшілер камераның алдына келгенде, тергеуге апарғанда, камераны тексеру кезінде, бастық тексеріс жүргізгенде, дәрігер күнделікті қарауға келіп, оларға дәрі бергенде, тергеу изоляторындағы жаттығулар кезінде, үстіңгі қабаттағы дәлізде солдаттар кезекшілік еткенде, жоғары лауазымды шенеуніктер келгенде… Тергеуге шақырылғанда, тұтқындар қолдарын бастарының артына қойып, камера есігінің алдынан жарты метр қашықтықта сызылған сары сызыққа барып, тік тұрып, «баяндауға рұқсат!» деулері керек еді. «Хатшы» түсіндіргендей, оларға ол сызықтан аттауға мүлде болмайтын.
Жаттығуларға жалған тергеулер де кіретін, онда камера бастығы тергеушінің рөлін, жоғары дәрежелі тұтқындар күзетшілердің рөлін ойнап, қалғандары тергелетіндер болатын. Ресми түрде бұл жаттығулар тұтқындарға тергеу кезінде өзін қалай ұстауды үйретуге арналғанымен, іс жүзінде олар көбіне шынайы тергеуден де жаман болатын, өйткені камера бастығы қандай да бір ақпаратты тартып ала алса, оны полицияға беріп, сол арқылы олардың уақытын да, күшін де үнемдеп қана қоймай, өзі де белгілі бір жеңілдіктерге ие болатын. Көп жағдайда камера бастықтары аса ауыр қылмыс жасағандардан шығатын, ал олардың ұзақ уақыт қамауда отыруы оларды полицияның бейресми көмекшілеріне айналдырып, басқаларға берілмейтін көптеген артықшылықтарға қол жеткізуге, тіпті кейде камерадан шығып тұруға мүмкіндік беретін.
«Гүлен мырза» оқиғасынан кейін, Әбдуәли өзін біртүрлі «хатшы әрі аудармашы» қызметіне «көтерілген» күйде тапты. Ян Юн жаңа тұтқындарды өзі тергеген кезде, Әбдуәлиді жиі аударуға және тергеу хаттамаларын жазып отыруға шақыратын. Егер Ян Юн олардың жауаптарынан сәл ғана күдік тудыратын нәрсе тапса, Перһатқа оларды жазалауды бұйыратын. Кейде, ұйғыр тұтқындары үшін аударып отырған сәттерінде, Әбдуәли оларға (жүгін аз да болса жеңілдетсем деген үмітпен) әдетте ұйғырша сөйлесе алмайтындықтан, жасырын түрде бірнеше сөйлем қосып жіберетін.
Әбдуәли сабақтан кейінгі қорытынды есептердің көбін өзі үшін ғана емес, қытай тілін білмейтін немесе оны жаза алмайтындар үшін де жазатын болды, олардың арасында қытайша еркін сөйлегенімен, жаза алмайтын Перһат та бар еді. Әбдуәлиге мұндай мүмкіндіктер ұнайтын, өйткені бұл оған тым болмаса бірдеңе істеуге себеп болатын, сондықтан ол уақытты созу үшін бұл жұмысқа әдейі көбірек уақыт пен күш жұмсайтын.
Тяньшань изоляторға келгеннен кейінгі алғашқы жұма күні түстен кейін, Әбдуәлидің тергеушілерінің бірі камераға келіп, оған қол қою үшін бір қағаз берді. Онда Әбдуәли «келісім берген» бастапқы жеті күндік қамау мерзімі енді отыз күнге ұзартылатыны жазылған еді. Әбдуәли бұған наразылық білдірді, бірақ оған айқайлап, қол қоюды бұйырды.
Ол кеште Ян Юн жиналыс өткізіп, бұдан былай тұтқындарға арналған жаттығулар толық күшінде жүргізілетінін, өйткені олардың камерасы «жаттығу камерасы» екенін жариялады. Мұндай камералар, «сындыру камералары» деп те аталады, Тяньшань тергеу изоляторында әр жеті камераға бірден келетін, және олар жаңа түскен тұтқындарды шамамен бірінші апта бойы «сындыруға» арналған еді; сол камераларға тағайындалған «бастықтар» ерекше қатал болатын – олар жиі қайталанған қылмыскерлер, кісі өлтірушілер немесе өмір бойына сотталғандар еді.
Сол түні, Әбдуәлидің түнгі кезекшілігі кезінде, күзетші жаңа тұтқынды әкелді – жасы шамамен жиырмадағы, Ақсу аймағының Ават ауданынан келген жас ұйғыр жігіт, ол Үрімшідегі жекеменшік мешітте оқығаны үшін «мемлекеттік қауіпсіздікке қатер төндірді» деген айыппен ұсталып, қамауға алынған еді. Ян Юн оған алдымен ұйықтап алуды айтты, ал Әбдуәли оны бөлменің арт жағына, сырттан аздап таза ауа кіретін артқы есікке жақын жерге апарды.
Келесі күн демалыс күні болды, әдеттегі күн тәртібі де, тәртіптік міндеттер де қолданылмады. Тұтқындарға сондай-ақ «серуендеуге» рұқсат берілді, олар артқы есіктің ар жағындағы, көлемі шамамен он шаршы метр болатын шағын тікбұрышты алаңға шығатын, сол жерден үстіндегі торланған тікбұрышты жабын арқылы ластанған Үрімші аспанын көре алатын. Қапас сияқты сезілгеніне қарамастан, таза ауа бірнеше күн бойы камерада қамалып отырғаннан кейін Әбдуәлиге зор жеңілдік әкелді. Оған ешкім бұйырмаса да, ол серуендеу алаңын тазалауға кірісті және Ян Юннан рұқсат алғаннан кейін камерадағы шүберектер мен сүлгілерді сыртқа шығарып, сол жерде желдетіп, кептірді.
Содан кейін Ян Юн тұтқындарға арналған жаттығуларды бастауға бұйрық берді, соның салдарынан Перһат жаңа жас тұтқынды ортаға шығарып, оны қорлай бастады. Жаңа ұйғыр тұтқын қытайша да, ұйғырша да жаза да, оқи да алмағандықтан, Перһат оған бұйрықтарды қытай тілінде беріп, ол айтқанын істемей қалғанда, оны тамақ шелегімен ұрып жазалайтын. Қосымша жаза ретінде, әлгі жас жігіт таңнан кешке дейін қабырғаға қаратып тұрғызылып, тамақ пен судан ғана емес, әжетханаға бару құқығынан да айырылды.
Ол түні Әбдуәли жаңадан келген жігітпен түнгі кезекшілікті бірге өткізуге рұқсат сұрады, осылайша осы мүмкіндікті пайдаланып, оны бірдеңе ішкізіп, әжетханаға барғызамын деп үміттенді. Алайда кезекшілік кезінде әлгі жігіт құлап қалды, сонда Әбдуәли Ян Юннан дереу су әкелуін сұрады. Бірақ Ян Юн оған шылым шеккенде пайдаланатын қақырық құятын ыдысын берді. Жас жігіт не ішіп жатқанын түсінбей, ішін тартып бүрісіп, ұйықтап қалды.
Осыған пікір білдіріп, Ян Юн былай деді:
«Кішкентай кезімде ұйғырларды мешіттің сыртында қолдарына тамақ, су, жеміс ұстап тұрғанын көретінмін. Намаздан шыққан адамдар олардың тостағанына түкіріп кетеді екен, ал олар соны үйіне апарып жеп қоятын. Естігенім бойынша, олар намаздан шыққандардың түкірігі пайдалы, ауруды емдейді деп ойлайтын. Өскен соң басқа ұйғырлардан да сұрадым, олар да мұны бір түрдегі дәрі деп айтты. Енді түсінікті ме? Менің түкірігім де мына жігіттің қызбасына көмектеседі. Бәлкім, бір оқпен екі қоян атқандай болып, қоса қытай тілін де үйреніп кетер!»
Әбдуәли мұны естігеннен кейін Ян Юнға, ашуын жасыруға өзін зорлап, қарай алмады.
Келесі күні таңертең оянғанда, жас тұтқынның қызуы әлі түспеген еді, бірақ Ян Юн – мейірімінен бе, әлде бірдеңе болып қалса, өзінен жауап алынады деп қорыққанынан ба – жазалау шектеулерін алып тастап, оған жатуға, тамақ пен су ішуге және әжетханаға баруға рұқсат берді. Жаңа тұтқынды жалғыз қалдырып, Ян Юн назарын камерадағы екі саяси тұтқынға аударуды ұйғарды.
Кейбір тұтқындарға демалыс күндері жәй киінуге рұқсат етілгендіктен, Ян Юн және артықшылыққа ие басқа тұтқындар көше киімдерін киіп алатын, ал Ян екі саяси тұтқынды өзінің және басқалардың аяқ киімдерін жууға бұйыратын, аяқ киімдер кір болмағанына қарамастан. Одан кейін ол оларға шұлық пен ішкиімдерді қосып, киімдерін де жудыртты, бұл соншалықты қорлайтын еді, сондықтан екеуінің жасы кішісі Перһаттан бұларды жалғыз өзі жууға рұқсат етуін өтінді – жасы үлкен тұтқын әлсіз, жасы алпыстан асқан, әрі егде адамның өзіне баласындай жастың іш киімдерін жууы әдепсіз болар еді. Алайда Перһат басын шайқады.
Осы кезде Ян Перһатқа «кино» қоюды бұйырды, соның салдарынан Перһат қытай тілін білмейтін екі саяси тұтқынға түсінбейтін бұйрықтар беріп, содан кейін шапалақпен ұрылып немесе тепкіленіп отырды. Содан соң олардан хань мен хуэй тұтқындарының аттарын айтуды талап етті, олар оны қате айтып, басқаларға күлкілі естілгендіктен, соның салдарынан жазаланып, әр қателескен сайын бір стаканнан су ішуге мәжбүр болды – бұл әсіресе зиянды еді, өйткені саяси тұтқындарға әжетханаға күніне бір-ақ рет баруға рұқсат етілетін.
Бұған жалығып кеткен Ян Әбдуәлиді қасына шақырып, онымен Америка туралы сөйлесе бастады, әрі Әбдуәлиге Перһатқа ағылшын тілін үйретуді ұсынды, сонда келесі жолы Перһат тұтқындарға үш тілде бұйрық беріп, «қызық» одан сайын арта түсетін болды. Перһат та бұл ойға қарсы болмады, сөйтіп Әбдуәли оған сабақ бере бастады, бұл оларға ұйғырша көбірек әңгімелесуге мүмкіндік берді.
Әбдуәли оған үйреткен алғашқы нәрселердің бірі Майкл Джексонның “They Don’t Care About Us” әнінің сөздері болды. Оларды үйреніп жүріп, Перһат бұл сөздерді Әбдуәли ағылшын тілінен дәл аударды ма, әлде өзі ойдан шығарды ма деп сұрады, өйткені ән 5 шілде оқиғасы туралы жазылғандай естілетін. Содан кейін Перһат Әбдуәлиге өзінің кіші інісі – дарынды студент – сол кезде жоғалып кеткенін, ата-анасы алты ай бойы ауруханалар мен полиция бөлімшелерін аралап іздегеннен кейін ғана оған жеті жылға үкім шыққанын білгендерін айтатын. Бұл туралы айтып отырып, Перһат жылап жіберді.
Тұтқында отырған бүкіл кезеңінде Әбдуәли өзін тап болған ортаның абсурдтығы мен екіжүзділігіне, сондай-ақ соған ілескен эвфемизмдерге қайран қалды. Камераны «сынып» деп атады, камера бастығын – нашақорды – «оқу меңгерушісі» деді, ал күзетшілерді «жаттықтырушылар» деп атады. Ресми түрде тұтқындарды «қамаудағы адамдар» деп атағанымен, іс жүзінде олар өздерін «қылмыскерлер» деп атауға мәжбүр болды. Олардың жаттап алуы тиіс ережелерінде алғашқы тергеуге дейін адвокатымен кездесуге және одан өзге жағдайда сұрақтарға жауап бермеуге, отбасымен кездесуге, дұрыс тамақ, ұйқы және таза ауа алуға, сондай-ақ осындай құқықтары бұзылған жағдайда кез келген уақытта шағым түсіруге құқылы екендері жазылған еді. Алайда шындық мүлде керісінше болды.
Дәл бір апта тергеу изоляторында отырғаннан кейін, Әбдуәлиді тергеуге шақырды, түрме күзетшісі камера есігінің төменгі саңылауынан бір жұп кісен тастап, оларды Перһат Әбдуәлидің қолына салды. Тергеу изоляторындағы бір апталық өмір оны қатайтып жібергендіктен, Әбдуәли кісенді қолғап кигендей, көп ойланбастан қабылдады. Дәлізбен жүріп келе жатып, ол күзетшімен бірге жақын маңдағы бір бөлменің қасына тоқтады, сол жерде Әбдуәли барлық бейнебақылау камераларының, дыбыспен қоса, жазбаларын көрсетіп тұрған үлкен экранды көрді. Олардың ішінде оның камерасындағы бейнекамералар да бар еді, бұл оған полицейлердің бірінші күні оған жасалған барлық қорлықты көріп отырғанын ұқтырды. Олардың камерасы №6 блокта болатын, ол басқа бес блокпен бірге екі жағында бір-біріне қарама-қарсы орналасқан 10 камерадан тұратын (барлығы 120 камера, шамамен 1800 тұтқын).
Бірнеше бұрылыс пен дәліздерден өтіп, жол‑жөнекей бірнеше жерде Әбдуәли «баяндауға рұқсат!» деп айқайлауға мәжбүр болғаннан кейін, ол ақыры тергеу бөлмесіне жетті. Онда оны Ан Цзинькунь мен бұрын көрмеген екі ұйғыр полицей күтіп отыр екен. Бұл бөлме бұрынғы тергеу бөлмесіне іс жүзінде айна‑қатесіз ұқсайтын, ортасында тор, оның ішінде «жолбарыс орындығы» тұр. Айырмашылығы тек мынада еді: орындықтың қолтірегіне жалғасқан үстелше металл емес, ағаштан жасалған және төбеден салбырап тұрған кісендер жоқ, осының бәрі Әбдуәлиге бұл жолы олар оны алдыңғы тергеудегідей іліп қойып ұрып‑соқпайтынын ұқтырды.
Әдеттегі тәртіп бойынша Әбдуәлиден аты-жөні мен басқа да негізгі мәліметтерін сұрап болғаннан кейін, екі ұйғыр полицейдің бірі одан өзінің қылмысының не екенін білесің бе деп сұрады. Әбдуәли ешқандай қылмыс жасамағанын, тек олардың қылмыс деп есептейтін кейбір нәрселері бар екенін, соларды анықтап алу керектігін, содан кейін өзін босататынын айтты. Полицей оған айқайлап, оларда еш себепсіз адамдарды ұстап отырудан басқа істейтін ештеңе жоқ па, егер олай болмаса, Әбдуәлидің өзі қылмыскер болмаса, кім болғаны деп сұрады. Әбдуәли оларға камера қабырғасында ілулі тұрған өздерінің ережелерінде оның “қылмыскер” (罪犯) емес, “қамаудағы адам” (在押人员) деп көрсетілгенін айтып жауап берді. Бұдан бөлек, заң бойынша да ол қылмыскер болып саналмайтынын, алдымен қылмысқа қатысты деректерді прокуратураға жіберу керектігін, содан кейін ғана прокуратура осы деректердің оны “қылмыс жасады деп күдіктелуші” (犯罪嫌疑人) деп тануға және ресми түрде қамауға алуға (逮捕) жеткілікті-жеткіліксіз екенін шешетінін, одан кейін прокуратура деректерді тексеріп, айыптау қорытындысын сотқа жіберетінін, ал сотта Әбдуәлидің соты өтіп, адвокаты болатындығын, тек сот оны кінәлі деп тапқан жағдайда ғана қылмыскерге айналатынын түсіндірді. Содан соң ол өзін “жалған жарғылық капитал енгізу” айыбымен қамауға алғандарын, бірақ осы уақытқа дейінгі тергеулердің бірде-бірі бұл делінген мәселеге мүлде қатысы жоқ болғанын, ал компания ашуға пайдаланған қаражаты өзінің маңдай терімен тапқан ақшасы екенін атап өтті.
Жауап ретінде Ан Цзинькунь кенеттен «Жоқ!» деп айқайлап жіберіп, басқа ұйғыр полицейін шошытып жіберді.
Содан кейін Ан Әбдуәлиге оның іскер серіктестерінің бірі Диляр 2001 жылы Сианда ұйғыр студенттерінің шеруін басқарғанын, ал екінші серіктесі – компанияның атқарушы директоры Меметсидиқтың компьютерінде 5 шілде оқиғасына қатысты «құпия» фотосуреттер сақталғанын айтумен қарсы уәж келтірді. Сонымен қатар, компанияның тағы бір қызметкері бұрын саяси себептермен ұсталған, ал әлеуметтік ғылымдар академиясынан шыққан Думан есімді қазақ қолдаушысы ұлтаралық өшпенділікті қоздырғаны үшін екі жыл түрмеде отырған. Анның айтуынша, бұл деректер Әбдуәлидің компаниясы сепаратистік ұйымының бүркеншік кеңсесі екенін дәлелдейтін. Ол жұмсақ күшке сүйенетіндіктен, сепаратизм, терроризм және діни экстремизм сияқты «үш зұлым күштен» де қауіпті «төртінші күш» еді.
Әбдуәли Дилярдың 2001 жылы Сианда өткен ұйғыр наразылық акциясына қатысқанын білгенімен, оның егжей-тегжейін білмейтін, басқа істерден де онша хабардар емес еді (тіпті білсе де, мұны мойындамас еді). Ол жауап ретінде өзінің киім, азық-түлік, техникалық және білім беру қызметтерімен айналысатын әмбебап компания жүргізетінін, серіктестері мен қызметкерлерінің қылмыстық өткенін тексеруге заңдық міндеттемесі жоқ екенін айтты. Полиция алдын ала ескерткенде, оларға серіктес болмас едім, деді ол. Ішінен, Әбдуәли ең қатты уайымдағаны – оның әдеби шығармалары еді, оларды өте кең мағынада «ұлтаралық араздықты қоздыру» немесе «мемлекеттік билікті құлатуға арандату» деп түсіндіруге болатын.
Содан кейін Ан Цзинькунь 2013 жылы Атуш қаласындағы №2 орта мектепте Әбдуәли жасаған баяндамасы туралы сұрады. Сол баяндамадан бірнеше күн өткен соң оқушылар мектепке орамал тағып, доппа киіп келіп, наразылық білдірген еді. Бұған залдағы бір қыздың Әбдуәлиден неге мектепте ұйғырша киінуге рұқсат етілмейтінін сұрауы себеп болған, ал Әбдуәли оған заңның ешбір деңгейінде ондайды тыйым салатын бап жоқ екенін айтып жауап берген. Ан Цзинькунь Әбдуәлиден мектепте кіммен байланыста болғанын және оны кім шақырғанын талап етіп сұрады, бірақ Әбдуәли өзінің баяндамасы алдын ала жоспарланбаған, аяқ астынан болғанын айтты. Ол мектепке іссапармен барған, өйткені олардың компаниясы аймақтағы әртүрлі мектептерге оқу құралдарын да сататын.
Ан мысқылдай жауап беріп, Әбдуәлиге қарасын деп бірнеше суретті шығарып көрсетті де, АҚШ-тан қайтып келіп, жергілікті China Mobile-дың SIM-картасын алған кезінен бастап оның барлық байланыстарын жазып алып жүргендерін айтты. Ан оған бәрін әлдеқашан біліп қойғандарын, сондықтан Әбдуәлидің біреуді қорғауға тырысуының да, істі қиындатуының да еш мәні жоқ екенін, олай етсе, өмір бойына бас бостандығынан айырылу қаупіне ұрынатынын айтты. Оған керегі – бәрін мойындап, жеңіл жаза алу ғана еді.
Алайда, Әбдуәли суреттердегі адамдардың көбін танымады – бәлкім, ол мұндай нәрселерді жиі ұмытып қалатындықтан – және олар оның әңгімелерін шынымен жазып алғанына сенбеді, өйткені олар Қытайдағы Канаданың өкілдігіндегі канадалық саяси қызметкермен жоспарланған кездесу туралы одан сұрамады. Егер олар шынымен бәрін жазып алған болса, онда бұл олардың бірінші сұрағы болуға тиіс еді, сондықтан Әбдуәли олар өтірік жасап отыр деп қорытындыға келді.
Содан кейін Ан Әбдуәлиден мойындауды одан әрі талап етіп, оны иландыруға тырысты. Ол Әбдуәлидің дәрісіне қатысқан студенттер оларға бәрін айтып бергенін, әрі (полиция) Әбдуәлидің ұйғырларды «бұл жердің заңды билеушілері», «доппасы – тәждері», «орамалдары – тулар» деп атағанын білетінін айтты; дәл осы сөздер студенттердің наразылық шеруіне себеп болған еді. Анның айтуынша, Әбдуәлиге керегі – осыны айтқанын мойындап, енді қайталамайтынына уәде беру ғана. Әйтпесе, оны түрмеге тастап, ұмытып кете салатындарын ескертті. Бұдан Әбдуәли олардың оның дәрісінің мазмұнын да тыңдамағанын, тек оны «сепаратист» деп таңбалап, үстіне жалпылама айып жабуға тырысып отырғанын түсінді.
Түскі уақытта олар тамақтануға кетіп, Әбдуәлиді жолбарыс орындығында қалдырды, ол үшін бұл камераға қайта оралғаннан гөрі қолайлырақ еді. Тергеу бөлмесі таза болатын, әрі полиция оған әжетханаға барып, бірнеше рет жуынуға да рұқсат етті, бұл камерада қол жетпес жайлылық болар еді. Олардың қорқытулары мен шапалақтары да оның ол жақта көретін қорлығынан гөрі артық еді. Жалпы алғанда, бұл тергеу он сағаттан астам уақытқа созылып, кешкі тоғызға дейін жалғасты.
Кейін ол ханьдық камераластары «бұрын-соңды болмаған» деп атаған тергеу кестесіне ұшырады. Күн сайын Әбдуәли таңғы тоғызда не ондар шамасында камерадан шығарылып, түскі ас үшін түсте отыз минутқа ғана қайтып келуге рұқсат етілетін де, содан кейін түнгі оннан асқанға дейін тергеуге қайтадан әкетілетін. Кей күндері тергеу тіпті түнгі бір-екіге дейін созылатын.
Көбіне, оның камераластары Әбдуәлиді «жүретін темекі» сияқты көріп, тергеу бөлмесінен киіміне сіңіп келген темекі иісін өздерінің тәуелділігін басу үшін «тұтынатын». Бірде, Перһаттың аз ғана шылым шегу үшін Ян Юнға жағынып, өзін соншалықты төмендеткенін көріп, оған жаны ашыған Әбдуәли көзілдірігінің қорабына бір тал темекіні тығып алып келіп, камераға оралғанда Перһатқа берді. Таңғалған Перһат мұны неге өз еркімен жасағанын сұрағанда, Әбдуәли оған Перһаттың шылымды тастағанын, әрі Янды риза ету үшін ұйғыр камераластарын қорлауды доғарғанын қалайтынын, бірақ сонымен бірге Перһаттың сол үшін қаншалықты төмендегенін көргісі келмейтінін айтып, сондықтан оған өзі темекі әкелгенін жеткізді.
Көп ұзамай Перһат оны шегіп болып, артынша көңілі көтеріліп қалатын болды. Одан кейінгі күндер мен апталарда Әбдуәли оның мінез-құлқындағы өзгерісті шынымен байқады. Перһат енді жаңа тұтқындарға айқайлап, балағаттамайтын болды және оларға камера ережелерін ұйғыр тілінде жаттауға рұқсат етті. Оған қоса, ол тіпті ережелердің бірін өзгертіп, «намаз оқуға тыйым салынады» дегеннің алдына «дәретсіз» деген сөзді қосып жазды да, ұйғыр тұтқындарына сол өзгертілген нұсқаны жаттап, қайталап айтуға мүмкіндік берді. Әбдуәли мұны олардың бастапқы нұсқаны айтудан бас тартқаны үшін жазаланудан аман қалып, сонымен бірге өз қадір-қасиеттерінің бір бөлігін сақтап қалуына көмектесетін тапқыр амал деп түсінді.
Бір сенбі түстен кейін олар Мекіт ауданынан шыққан, бірақ Үрімшіде тұратын Мұхәммәт есімді тұтқынды қабылдады. Ол онда газ компаниясында жұмыс істеп, үш дөңгелекті көлікпен газ баллондарын жеткізетін. Саяси тұтқындар сары кеудеше киюге тиіс болса, Мұхәммәттің кеудешесі қызғылт сары еді, бұл оның жай ғана ішкі қауіпсіздік бригадасы (国保大队) емес, ұлттық қауіпсіздік (国安) тарапынан ұсталғанын аңғартатын. Ол қытайша мүлде сөйлемейтіндігінен, бұл оған таусылмас қиындықтар әкелетін.
Әуелде, Әбдуәли бәрі демалыста болатын сенбі күні Мұхәммәттің келгеніне разы болды, сол кезде Ян Юн далада қытайша шахмат ойнап отырған болатын, әрі Әбдуәли келгендегідей ешқандай айқын «бастапқы рәсім» де болмады. Мұхәммәт алдымен «хатшымен» сөйлесуден бастады, ал Әбдуәли аударып отырды, сол кезде Әбдуәли Мұхәммәттің қорқыныш пен абыржу күйінде екенін байқады – ол барлық сұрақтарға дұрыстап жауап бере алмады және Әбдуәли үйреткен камера ережелерін де меңгере алмады. Перһат оны «тұтқындарға арналған жаттығулардан» өткізді, бірақ Мұхәммәт қытайша мүлде білмегендіктен, олардан өте алмады.
Алайда Ян Юн ішке қайта оралған соң, Мұхәммәтті «үйретуге» және қорлауға кірісті. Оны теуіп, бетіне түкіргеннен кейін, ол көпшілік алдында Мұхәммәт сияқты «қысық көзді адамдар» тек жаман адамдар ғана бола алатынын, дәл осындай «білімсіз оңтүстік Шыңжаңдықтар» 5 шілдеде автобустарды аударып, дүкендерді өртеп, бүлік шығарғанын айтты. Содан кейін Ян оны «мемлекеттің жауы» деп атап, оған қатысты бәріне рұқсат етілгенін, оны әжетханада «үйретудің» қажеті жоқ екенін – мұны ашық, дәл осы жерде жасауға болатынын айтты. Ол оны сыртқа, ашық алаңға алып шығып, қабырғаға қырық минуттай тік тұрғызып қойды, содан кейін қайта келіп, құлағынан ұрды, осыдан кейін барлық аға сотталушылар Мұхәммәттің қасына жиналып, оны ұра бастады.
Кейінірек, күннің соңында жүргізілген санақ кезінде, тұтқындар дауыстап санағанда шыққан сан, Мұхәммәттің санамауына байланысты, шын мәніндегі саннан аз болып шықты, сондықтан камераның сыртынан бақылап тұрған күзетші оларды қайтадан санауға бұйырды. Екінші рет санақ жүргізілгенде де Мұхәммәт санай алмай қалды, соның салдарынан ол тепкі жеп, Әбдуәлиге түсінбей қарап қалды. Әбдуәли Мұхәммәт қытайша білмейтінін және санай алмайтынын түсіндіру үшін сөз алып, егер оған қалам мен қағаз берсе, өзі үйрете алатынын айтты. Ян Юн оған араласпауын, Перһатқа ағылшын тілін үйретуді сұрағаны үшін өзін мұғаліммін деп ойламауын ескертіп жауап берді де, Мұхәммәт сияқты «хайуандарға» «ұлттық тілді» қалам мен қағазбен емес, жұдырық пен тепкімен үйрету керек екенін айтты.
Көп ұзамай, сырттағы күзетші Әбдуәлидің нөмірін атап шақырды, содан кейін ол №6 блоктағы 5-камераға ауыстырылатын болды.
Жаңа камераға түскен сәтте-ақ ол неге камера ауыстырудан тұтқындардың соншалықты қорқатынын бірден түсінді: беделі мен таныстары нөлге теңелгендіктен, ол қайтадан бастан-аяқ инициация кезеңдерінен өтіп, сонымен бірге келетін барлық қиындықтарды тағы да бастан кешіруге мәжбүр болды.
Осы жерде оны инициацияның бір бөлігі ретінде, алдыңғы камерада Перһат істегендей, бойы аласа Әбдурахман атты тұтқын ұратын. Бұл камераның бастығы Ван деген адам еді, ол ұзын бойлы, қытай тілін хуэй акцентімен сөйлейтін, өзіне бөлінген жерде бірнеше кітабы шашылып жататын. Көп сөйлемейтін Ван бұйрықтарының көбін камераның Екінші Нөмірі – Ганьсудан келген хань ұлтының адамы арқылы орындататын. Мұнда камераның жазбаша ережелерінің жанына оларды бұзғандардың есімдері жазылып қоятын. Алдыңғы камерадан айырмашылығы, күнделікті тәртіптің бір бөлігі ретінде барлық көрпелерді төртбұрыштап бүктеу міндетті емес еді, өйткені олардың кейбіреулері жаңа болып, бүктеуге қиын болатын, сондықтан тұтқындарға оларды сәкінің үстіне тікелей жаюға рұқсат етілетін.
Әбдуәлидің Ванды жақсырақ білімді, оқымысты адам деп келген әсері жексенбі таңында күл-талқан болды, сол күні Ван одан ескі тіс щёткасымен әжетхана жууды бұйырды. Әбдуәли жұмысты бітіргеннен кейін, Ван неге сонша ұзаққа созылғанын сұрап, бұрын ешқашан әжетхана жуып көрмеген бе деп кекете сұрады. Әбдуәли «иә!» деп жауап берді, содан кейін бірден қабырғаға қарап тұру жазасына кесілді. Мұндай жазалар Әбдуәлиге ерікті, негізсіз көрінді, иә/жоқ деп жауап берудің қандай да бір қисыны не салдары жоқ екені байқалды. Қабырғаға қарап тұрып, ол оған шимайланған түрлі жазуларды жүздеген рет қайта-қайта оқитын. Солардың арасында ол «Дилмурат, Мензире» деген есімдердің көп жерде жазылғанын көріп, осыдан Дилмурат деген тұтқын сағынған сүйіктісі Мензире болуы керек деп ойлады.
Әбдуәлиді түскі асқа да, кешкі асқа да орнынан босатпады, ал Ван оған қанша уақыт солай тұруы керегін айтпады. Аштықтан қарны аша бастағанда, ол соққы жеп қалу қаупін елемей, тамақ ішуге рұқсат сұрады. Сонда Ван «аспазды» – оған екі қатты нан тоқашы мен бір тостаған қайнаған су әкелген жоғары дәрежелі тұтқынды шақырды. Әжетхананың алдында отырып, Әбдуәли тамақтана бастады, бұл әжетхананың иісі басқаларындай сасық емес екеніне шүкірлік етті. Әбдуәлидің ойлағанын сезгендей Ван оған қарап, мұндағы құрылымның басқа изоляторларда кездескендеріне ұқсас екенін айтты: әжетханалар сыртқа қосылмай, ішкі жағынан қазылған шұңқырлардың үстіне орнатылған. Ванның айтуынша, орталықтандырылған кәріз жүйелері тұтқындардың қашып кетуіне немесе хабар алмасуына мүмкіндік беруі мүмкін, бұл Әбдуәлиге америкалық «Prison Break» телехикаясындағы бір көріністі еске салды.
1 қыркүйекте Әбдуәли тағы да тергеуге алынды, сол кезде одан «Алла бізді осы жердің халифтері болу үшін жаратты» деген сөйлемдегі ұйғырша helipe («халиф») және zemin («жер») сөздерін қалай аудару керектігі сұралды. Ол бұл сөйлемді сол жылғы мамыр айында Хотанда ана тілі балабақшасы жобасын насихаттап жүргенде сөйлеген сөзінен алынғанын таныды, өйткені олар Хотанда да бір филиал ашуды жоспарлаған еді. Сөйлемде ұйғырларды осы өңірдің шынайы иелері ретінде өте анық меңзеп тұрғанына қарамастан, Әбдуәли бұл сөздерді қытай тіліне «өкіл» және «планета» деп аударды. Сол кезде полиция қызметкерлері жаңа келген көптеген полицейлердің не ұйғыр тілін екінші тіл ретінде үйренген ханьдар, не қытай мектептерінде оқыған ұйғырлар екеніне, екеуінің де ұйғыр тілін жетік білмейтініне шағымданды. Әбдуәли осыны пайдаланып, сол үшін ана тілінде білім берудің маңызды екенін айтып қалса да, ол тергеудің әрі қарай дәл сол тіркеске ерекше назар аударып, өзін сепаратизм мен мемлекеттік билікті құлатуға арандатты деп айыптауы, соның салдарынан әлдеқайда ауыр зардаптарға ұшырау қаупі бар екеніне алаңдай бастады.
Өзі күткеніндей, келесі күннен бастап тергеулердің негізгі бағыты Хотандағы Әбдуәлидің сөзіне ауысты, бірақ іс-шараны кім ұйымдастырғанына, оған кімдер қатысқанына, Әбдуәли не туралы және не себепті сөйлегеніне ерекше мән берілді. Сөздің басы (діни сенімі күштірек хотандықтарды ескеру үшін) дін тақырыбынан басталғанымен, негізгі әңгіме балабақша біліміндегі қазіргі мәселелерге арналды.
Әлі де уайымдап, қорқып тұрған Әбдуәлиді камерасына қайта оралуына рұқсат етті. Ол жерде ол әдеттегі тұтқындардың түскі асын ішіп, түстен кейінгі тергеуге қайта барды. Бұл жолғы тергеу басқа бөлмеде, терезесі бар жерде өтті, бұл оны сәл сергітіп жіберді. Жолбарыс орындығындағы адамның қолын тіреуге арналған ағаш тақтаға қараған кезде, ол арабша «лә тахзан» («қайғырма») деген сөздерді көрді, бұл оған белгілі бір діни шабыт беріп, сол күнгі тергеуге өзін қайта жинақтап баруына мүмкіндік берді. Оның жеңілдегені – бұл тергеу салыстырмалы түрде тез өтіп, тергеушілер одан әлгі сезімтал тіркес туралы сұрамады.
Жаңа камерадағы өмірі әлі де қиын болып қала берді, өйткені Әбдуәли ережелерге үйренісе алмай, жиі соққыға жығылып не жазаланып жүрді. Сондай жағдайлардың бірінде оның жанында отырған тұтқын мылқау болып, кешкі санақ кезінде өз нөмірін аттамай қойды, сонда Әбдуәли оның орнына санақты жалғастырғаны үшін Әбдурахманнан шапалақ жеп, одан ескерту алды: бұл тұтқын, Дилмурат, мылқау еді.
Келесі күндері Дилмурат Әбдуәлиге әртүрлі тазалау мен жинастыру жұмыстарын қалай орындауды үйрете бастады, мұны ол тыныш әрі өте ұқыпты істейтін, ал Ван оны «үлгілі тұтқын» деп атайтын. Бірде Дилмурат Әбдуәлиге қабырғаларды қалай сүртуді көрсетіп жатқанда, Әбдуәли одан қабырғадағы «Дилмурат пен Мензире» деген жазу оныкі ма деп сұрады, сонда Дилмурат басын изеді (бұл Әбдуәлиді таңғалдырды, өйткені ол Дилмурат керең деп ойлайтын). Мензире – Дилмураттың сүйіктісі еді. Әбдуәли одан оны сағына ма деп сұрағанда, Дилмурат еңіреп жылап жіберді.
Келесі кешкі тізім алу кезінде Әбдуәли қасындағы тұтқынды байқамағаны үшін тепкіге жығылды, ол тұтқын қолы кісендеулі, аяғы шынжырлы күйде бүрісіп отырған еді. Үшінші күні тізім алынбады, бірақ төртінші күннің таңында қайтадан тізім алу болды, сол кезде Әбдуәли тағы да дұрыс санай алмай қалды, абыржып үрейленген ол қасындағы тұтқынның кезегін тағы да өзіне алып қойды. Бұл жолы Ван оны жазалап, Әбдуәлиге шалбарын шешуді бұйырды; ол алдыңғысы мен артқы жағын жаппақ болғанда, екі тұтқын қолын артына қайырып ұстап тұрды, содан кейін оның бөксесін аяқ киіммен ұрып, соның салдарынан ол еріксіз ішкиіміне зәр жіберіп қойды. Артынша Дилмурат айқайлап, Әбдуәлиді қорғаштап үстіне құлай кеткенде, соққы тоқтады.
(Бір жылдан кейін, Үрімші қаласының Мидоң районындағы изоляторда отырған кезінде, Әбдуәли Дилмуратқа өте ұқсайтын бір адамды кездестірді, ол Дилмураттың әкесі болып шықты. Кейін Әбдуәли Дилмураттың анасы босану кезінде қайтыс болған, ал әкесі Дилмуратты қытай мектебіне түсіру үшін сыйлық пен ақшаны әрең жинағанын білді. Алайда Дилмурат қытайша білмегендіктен және үй тапсырмасын орындай алмағандықтан, оны мұғалім жиі жазалайтын. Әуелде жазалау дегеніміз сызғышпен қолын ұру болса, бірде ашуланған мұғалім Дилмураттан неге сөйлемейтінін сұрап, оның тілін сондай қатты тартып жіберген, алты жастағы Дилмурат айқайлап жіберіп, жерге құлап түскен. Осы оқиғадан кейін, әкесі оны сансыз көп дәрігер мен балгерге апарғанына қарамастан, ол мүлде сөйлемей кетті.)
Ақырында, бірінші камерадағыдай, Әбдуәлиге ұйғыр тұтқындарына аудармашы болу және олардың өмірбаянын жазуға көмектесу тапсырылды. Осыны істей жүріп, ол ұйғыр тұтқындарының негізінен екі-ақ себеппен отырғанын түсінді: Құранды жасырын оқу (саяси/діни тұтқындар) немесе есірткі саудасымен айналысу (көбіне героин). Діни тұтқындар, әдетте, өте жас, адал, әрі арлы болатын, және олар отбасынан ақша, киім-кешек пен хаттар алып тұратын – егер бұлар жолда қолға түспесе – сондай-ақ отбасы сотқа адвокат жалдайтын (оның көп жағдайда пайдасы жоқ екенін білсе де). Ал героинге байланысты отырғандар – олардың тура қарама-қарсысы еді: күрделі өмірбаяны бар нағыз қылмыскерлер, туыстары оларға ештеңе жібермейтін, тіпті сотқа да бармайтын. Бұлар үшін изолятордағы азап, негізінен, өздерінің тәуелділігімен шектелетін және діни тұтқындардың көрген қорлығымен салыстыруға келмейтін: діни тұтқындар камераның ішінде ғана емес, одан тыс жердегі тергеу кезінде де қорлық көретін.
Героин сатушылар үшін изоляторы да бір мүмкіндік болды – босап шыққаннан кейін жаңа байланыстар орнатып, жаңа есірткі операцияларын жоспарлай алатын бір түрдегі «кеңсе» іспетті. Ірі есірткі сатушылары, Әбдуәлидің айтуынша, әдетте Сычуань мен Юньнаньнан келген ханьдар болатын, ал хуэйлер олардың сыбайластары ретінде жұмыс істеп, ұйғырлар ұсақ деңгейде сауда жасайтын. Олардың бәрі бірге отырып әңгімелескенде, бір-бірінен ажырату мүмкін емес еді, ал Әбдуәли олардың есірткі саудасы өздеріне «ұлтаралық бірлікке» қол жеткізуге көмектескенін күлкілі деп тапты. Мұны күзетшілер көрсе ғой, деп ойлады ол, онда олар күн сайынғы бірнеше сағаттық «ұлтаралық бірлік» жөніндегі үгіт-насихаттың мүлде қажет еместігін шешер еді.
Бір күні Әбдуәли Әбдурахманның Құранды жігерлене оқып отырғанын көрді, бұл жайтты ол Әбдурахманның Тяньшань районында ұйғырларға жеке орамдарды сатқандығы үшін қамауда отырғанымен үйлестіруді өте қиын деп тапты. Кейін белгілі болғандай, Әбдурахман қари (Құранды жатқа, мәнерлеп оқи алатын адам) екен. Мұны көтере алмай, Әбдуәли ашуға беріліп, оны сөгіп, қалайша қари бола тұра Алладан қорықпай, харам істерге барып, адамдардың өмірін героинмен құртып жүргенін сұрады. Әбдуәлиді ұрып жіберудің немесе ішкі байланыс құрылғысы арқылы оны хабарлап жіберудің орнына, Әбдурахман ренжігендей болып, камера ішінде екі ұйғырдың сөйлесуі күдік тудыруы мүмкін болғандықтан, сыртқы аулаға бірге шығуға ишара жасады.
Екеуі де сол жерде болған кезде, Әбдурахман оған Әбдуәли түсінбегенін айтты – оны «құтқарған» Құран емес, героин еді. Он алты жасында қари болған Әбдурахман ұстазының қамалып жатқанын көріп, өзі де үш күнге қамауға алынады. Босатылғаннан кейін ол профильдеуге және қатаң бақылауға ұшырайды, әкесі оны бір қолөнерге тартып, жұмыс істеуі үшін шағын дүңгіршек әпергеннен кейін де, полиция оны аңдуын жалғастыра береді. Әбдурахманның айтуынша, тек оның героин сатушысына айналғаны туралы хабар тарағаннан кейін ғана қудалау тоқтаған, полиция оны енді елемейтін болған, тіпті Әбдурахманның өз ата-анасы олардан оны қамауға алуды сұраған кезде де. Жиі қамауға алынғанына қарамастан, ол ешқашан сотталмайды және, осындай бір оғаш жолмен, негізінен тыныш өмір сүре алады.
Кейде түрме күзетшілері жаңа тұтқындарды аптасына бір рет шақырып, оларға сұрақ қойған сәттерде, Әбдуәлиден де аударма жасауды сұрайтын. Бірде героин үшін ұсталған тұтқынды тергеу кезінде күзетші Әбдуәлиге бұрылып, ұйғырларды жойып жатқан екі нәрсе барын айтты: есірткі мен дін, ал дін мәні жағынан есірткіден еш айырмасы жоқ, әсері жағынан тіпті әлдеқайда жаман, әсіресе адамдар өздерінде жойқын әдет бар екеніне сенгісі келмей, оны өзгелерге де таратқысы келетіндіктен. Әбдуәли мұндай сөздерді сынақ деп қабылдады: «иә» деп келісу – рухын жоюмен бірдей, ал «жоқ» деу – тергеу изоляторының ережелерін бұзу болар еді. Мүлде реакциясыз қалу да қауіпті болғандықтан, Әбдуәли қолына кісен салынған күйі аузын жауып, кенеттен қатты жөтеліп жауап қатты.
Нашақордан жауап алғаннан кейін, Әбдуәли сондай-ақ «заңсыз» діни кітапты оқығаны, сақтағаны және таратқаны үшін ұсталған Қарашәһер (Янчи) ауданының бір ұйғырын тергеуге көмектесуге мәжбүр болды. Тергеу басталған сәтте-ақ, Әбдуәли күзетшінің жүзінің әлдеқайда қатал тартып кеткенін байқады. Тергеліп жатқан адам, Әбдуәлидің ішінен жасырын қуануына себеп болып, кітаптың заңсыз екенін білмегенін айтты, ал Әбдуәли аудармасында оның жауабын одан да қолайлы етіп жеткізу үшін байытып жіберді. Екеуіне бірдей көз тіккен күзетші содан кейін одан: «Қайсысы ұлырақ: Құдай ма, әлде Партия ма?» – деп сұрады.
Ешқандай кідіріссіз тұтқын оның Құдай екенін айтты, бұл күзетшінің шайын тұтқынның бетіне шашып, оған айқайлай бастауына, содан кейін тергеу хаттамасына бірдеңе жазуына себеп болды. Әбдуәлидің тәжірибесінде күзетшілердің тұтқындарды арандатып, оларды босату немесе сыйақы береміз деп алдап-арбауы жиі кездесетін, өйткені олардың мақсаты мүмкіндігінше көп істі «сығу» болатын (бұл тікелей түрде олардың шен алуы мен қызметтік өсуіне байланысты еді).
Сұрақ-жауап алу сессиясынан кейінгі кеште Қарашәһерден келген тұтқын қолына кісен мен аяғындағы кісендері шешілгеннен кейін де орнынан тұра алмай, ақырында камерадан еңбектеп шығуға мәжбүр болып, туған қаласына кері әкетілетін. Оған дейінгі күндері Әбдуәли емделмеген, дәрі берілмеген тұтқынның аяғындағы кісеннен іріңдеп кеткен жараларынан іріңді өзі сығып шығаруға мәжбүр болды.
Екінші камерадағы иерархиялық құрылым да біріншісіне ұқсас болды: камера бастығы, оның орынбасары, «хатшы», «тергеуші», «тазалық бақылаушысы» және екі «аспаз» жоғары дәрежелілерді құрады (оларды Әбдуәли «лауазымдылар» деп атаған). Мұнда бастығы күнделікті іс-әрекеттерді басқару және қадағалау міндетін атқарды, оған, әдетте, таңғы бесте (Шыңжаң уақытымен) ояну, алты жарымда (таңғы астан кейін) тұтқындарға арналған саптық жаттығулар жасау, сағат 8 бен түстің арасында тік отыру, содан кейін 2-ден 5-ке дейін тағы да тік отыру, одан кейін жарты сағат саяси жаңалықтарды тыңдау және ондағы жарық сөнгенге дейін орталық телеарнаның насихаттық бағдарламаларын көру, сонымен қатар күнгі сабақтар бойынша ой-толғау жазу кіретін. Барлығы ұсақ-түйегіне дейін реттелген, көп әрекеттер үшін арнайы рұқсат талап етілетін.
Алайда, әдетте, «лауазымдылар» түнгі кезекшілік пен тазалық жұмыстарынан босатылатын да, әжетханадан алыс, есікке жақын, әдетте камераның сыртыннан самал соғатын, неғұрлым қолайлы орындарға жайғасатын. Олар сондай-ақ иерархияның ең төменгі сатысындағы саяси тұтқындарға арналған ақшаға «хатшы» тапсырыс беретін артықшылықты «кадр тамағын» жейтін. Хатшы иерархияда үшінші орында тұратын және тиісті есеп-қисап жүргізумен қатар, күндізгі және түнгі кезекшіліктерді де ұйымдастыратын.
Тамақ тарату ісі камера бастығының қатаң бақылауында болды, ал тамақты тарататын «аспаздар» таңертең бастықтың жуынуы үшін су, леген мен сүлгі дайындауға да жауапты еді. Бастықтың сүлгісі, стақаны мен аяқ киімінің таза болуы, сондай-ақ оның шайы, таза шұлығы мен таза төсек-жаймасының әрдайым дайын тұруын «тазалық бақылаушысы» қамтамасыз ететін, ол сонымен қатар күнделікті камера тазалығын, аптасына бір рет жүргізілетін үлкен тазалықты, дәліздерді тазалауды ұйымдастыруға, камерадағы шүберектер, сүлгілер, стақандар, тостағандар мен аяқ киімдердің рет-ретімен тұруына жауапты болды. Сондай-ақ камера ішіндегі тәртіп ережелерін бұзғаны үшін қолданылатын түрлі жазаларды қадағалайтын да сол тазалық бақылаушысы еді: жоғары дәрежелі тұтқындардың іш киімдерін жуу, оларға массаж жасау, әжетхананы ысқылап тазалау, қосарланған кезекшілікке түсу, жұдырықпен ұрылу не тепкілену, жоғары дәрежелі тұтқындардың құйрығын жуып, нәжісін төгу, әжетханада асып қою, әжетханаға баруға, тамақ ішуге не ұйықтауға тыйым салу, қара қаппен басын қаптау, топ болып ұрып-соғу және тағы басқалар.
«Тергеуші» дегені – жаңа тұтқындарды тергеп, полиция анықтай алмаған ескі тұтқындар туралы айыптаушы деректерді табу үшін арнайы тағайындалған тұтқын еді. Оның тағы бір сыбайласы болатын: міндеті – бәрімен жақсы қарым-қатынаста болып, камерадағы барлық тұтқынмен достасу, сөйтіп олардың құпияларын біліп, жеткізіп отыру (Әбдуәли бірінші камерада мұндай рөлді байқаған емес).
Көптеген ережелер мен жазаларға байланысты тұтқындардың жазалануы жиі болып тұратын, алайда жаңа келген ұйғыр тұтқындар әдетте бәрінен де қатты жазаға ұшырайтын, себебі олардың қателік жіберу ықтималдығы жоғары болатын. Жалпы алғанда, бұл жүйе әркім үнемі өзін бақылап, үрей үстінде жүретін, кез келген сәтте «қате» бірдеңе жасап қоямын ба деп қорқатын ахуал қалыптастырды.
Жалпы алғанда, жоғары дәрежелі «лауазымдылар» болып, әдетте, героин сатушылар мен нашақорлар тағайындалатын, ал діни және саяси тұтқындар төмен дәрежелі «қарапайым халық» ретінде қалатын, сөйтіп алдыңғылар кейінгілерді «жазалап» отыратын. Ірі соққыға жығу оқиғалары болған сайын, полиция тек ережелер солай талап еткендіктен ғана кіретін. Даулар туындаған кезде, әдетте, «кінәлі» деп төмен дәрежелі тұтқындар танылатын, ал «ол ұйғырша сөйледі» деген сияқты қарапайым айыптаулардың өзі соған жеткілікті болатын.
2013 жылғы 3 қыркүйекте камераға Қытайдың ішкі жағында бірнеше жыл наубайханада нан пісіріп жұмыс істегеннен кейін, үш мың долларды Тайландқа аударғаны үшін ұсталған жаңа тұтқын әкелінді. Камера бастығы оны өзі тергеуге шешім қабылдап, 5 шілде оқиғасы кезінде қайда болғанын сұрады. Тұтқын Үрімшіде, Доңкөврүк деген жерде болғанын айтты. Әбдуәли мұны аударған сәтте-ақ тұтқынды ұру туралы бұйрық берілді, және оның беті қанға боялғанша ұрылды.
Күзетші келіп, ұрып жатқан тұтқындар бірден тік тұрып, күзетшіні қарсы алып, камера бастығы оны намаз оқығаны үшін ұрғандарын баяндады. Содан кейін күзетші Әбдуәлиге ұрысып, неге ол жаңа келген адамға камераның ережелерін аударып бермегенін сұрады. Әбдуәли ережелер түсіндірілгенін айтты, содан кейін жаңа тұтқынды қолына кісен салып, аяғына бұғау салды, екі кісенді шынжырмен жалғап қойды.
Ол кеште тұтқынға «қиыншылық көжесі» мен тас сияқты қатты тоқаш берілді, бірақ ол оны жемеді, бәлкім, өзі қаламағандықтан не болмаса кісенге маталып тұрған күйінде қалай тамақтануды білмегендіктен. Бұл Әбдуәлиді алаңдатты, өйткені күзетшілер бірінші күні тұтқынның мінез-құлқына ерекше мән беретін, ал тамақ ішпеу ереже бойынша тыйым салынған аштық жариялау ретінде бірден бағаланатын.
Камера бастығынан зорға ғана рұқсат алып, Әбдуәли әлгі тұтқынға барып, тамақ ішпеудің қауіпті екенін түсіндірді, қолындағы өте кір пластик тостағандағы сорпаны ұсынып. Оны таңғалдырғаны – тұтқын сорпаға түкіріп, Әбдуәлиді сөгіп, «кәпірлердің» өзін осыншама әділетсіз ұруына не аударғанын сұрап, оны жаман мұсылман деп айыптады. Әбдуәли абдырап қалып, бұл түсінбестікті түсіндіріп бергісі келді, бірақ оған шамасы келмеді, өйткені рұқсатсыз ұйғырша сөйлеуге тыйым салынған еді. Құдайға шүкір, бәрі теледидар көріп әуре болып, олардың әңгімесін де, әлгінің сорпаға түкіргенін де байқамады, әйтпесе бұл сансыз жазаларға ұласары анық еді.
Бірнеше күннен кейін тергеушілер Әбдуәлиге оның босатылуы мүмкін екенін айтты, ал 10 қыркүйекте ол расымен шақырылып, қалыпты киімін киюін сұрап, кісенсіз камерадан шығуына рұқсат етілді. Алайда бақылау бөлмесіне жеткенде, екі полиция қызметкері шығып, оны кісендеп, басына қара қап кигізіп, жүруді бұйырды. Көп ұзамай Әбдуәли өзін тағы бір көліктің ішінде тапты, онда ол жүргізушінің «бір-ақ рет өмір сүресің, сондықтан шыдай алсаң, өмір сүр!» деген жолдары бар ұйғыр әнін тыңдап отырғанын есінде сақтап қалды.
IV. ЛЮДАОВАН ИЗОЛЯТОРЫ
Олар тағы бір изоляторға келді. Әбдуәлиді бірнеше бақылау бекеттерінен өткізіп, әрқайсысында «баяндауға рұқсат!» деп айқайлауға тиіс болды. Ақыры басындағы қап шешілгенде, ол кішкентай да жиһазсыз кеңседе тұрғанын көрді. Мұнда ол тағы да алдыңғы изолятордағыдай қорлайтын мәлімет жинау рәсімдерінен өтуге мәжбүр болды: суретке түсіру, шешіндіру, бір жақтан бір жаққа жүргізу, еңкейту және секірту. Бұл жолы ұйғыр күзетшілер өте аз еді. Офицерлердің бірі Гэ Цян оның көзілдірігін алып қойып, анық көруін қиындатты.
Тексерістен кейін ол екінші кеңсеге кіріп, үстіне «Людаован тергеу изоляторы» (六道湾看守所) деген жазуы бар сары түсті қамаудағы киімді және 751 нөмірін алды – бұл оны алаңдатты, өйткені ол бұл нөмір 5 шілдедегі қақтығыстарды еске салуы мүмкін деп қорықты.
Содан кейін оны 1–2 камераға апарды. Ол негізінен Тяньшань изолятордағы камералармен бірдей болды, тек есіктері мен терезелерінің түсі ғана өзгеше еді. Жалпы тәртіп те сол күйінде қалды, айырмашылығы – мұнда барлығы тамақтан кейін ыдыстарын жеке жуды. Тұтқындардың барлығы хань қытайлары болатын, ал Әбдуәли кірген сәттен бастап олар бір-біріне «вей-ань» (危安 – «мемлекеттік қауіпсіздікке қатер» деген мағынада) деп айта бастады. Оны ұрып-соқпағанымен, бәрібір жалаңаш шешіндіруге мәжбүрлеп, дәретхана жағына апарды, сол жерде үстіне шелектеп мұздай су құйды.
Түстен кейінгі төрттердің шамасында камера бастығы Чжан Цзюнь жиналыс өткізіп, онда олардың жаңа камераласы (Әбдуәли) бар екенін жариялады және бұл камералас өте қауіпті адам әрі елдің жауы екенін айтты. Сол себепті, онымен сөйлеспеу керек деді. Сондай-ақ барлық жағымсыз жұмыстар, мысалы, бастықтың іш киімін жуу мен әжетхананы тазалау енді Әбдуәлиге жүктелетіні туралы қосты.
Кешкі астан кейін олар Әбдуәлиге алдыңғы изоляторда тоқтатылғаны, бірақ мұнда әлі де бар «қабылдау рәсімін» жасады. Камерадағы тұтқындар кезек-кезегімен қара дорбаға зәр сындырды, содан кейін ол дорбаны Әбдуәлидің басына кигізді. Сол кеште, бәрі әжетхананы пайдаланып болғаннан кейін, оған үстінен су құю арқылы нәжісті тазартуға бұйрық берілді, ал ол бұл үшін қате легенді пайдаланғаны үшін (камера бастығының іш киімін жууға арналған легенді алып қойғаны үшін) ұрыс естіп, тепкіленді.
Келесі күні таңертең олар «56 ұлт – 56 гүл» әнімен оянып, көрпелерін асығыста жинап жатқанда, Чжан Цзюнь асықпай орнынан тұрып, оған тіс щеткасы, тіс пастасы, ыстық су құйылған құты, әжетхана қағазы мен сүлгі әкелінді, ал тағы бір камераласы оның аяқ киімін дайындап қойды. Әжетханаға барғанда ол қатты сасық иіс шығарды, бірақ камераластарының ешқайсысы мұрындарын қысып алуға батпады. Бұдан кейін камераны жалпы тазалау жүргізіліп, содан соң бәрі сәкіге айқас аяқтап отыратын.
Таңғы ас ботқадан тұрды да жетіде берілді, оның иісін Әбдуәли әлі дәлізде тұрғанда-ақ сезіп, әрі бұл иіс оған балалық шағын еске салды. Бұл оның бала кезінде ең сүйікті тағамдарының бірі болатын. Анасы ботқаны пісіріп жатқанда, ол түбін аздап күйдіріп, жағымды иіс шығуы үшін отқа қосымша отын салып жіберетін. Алайда камерадағы тұтқындар оны дайындау тәсілі бұл тағамнан оның көңілін суытты. Олар оны көпшілікке жайған, химиялық жолмен байытылған сүтпен араластырып, ішіне қант қосты. Мұндай сүттің жарамдылық мерзімі бірнеше айға созылатын, әрі Әбдуәли оның зиян екенін білетін. Нәтижесінде тәтті сары түсті сұйықтық пайда болды, оны Әбдуәли амалсыздан ішті. Сонымен қатар сырттан Чжан Цзюньге бір қорап темекі де берілді.
Таңғы сағат сегізде бәрі тағы да биік мінберге жиналып, қатар-қатар болып, аяқтарын айқастырып отырды. Бұрынғы изолятордағыдай емес, онда бұл уақытты келесі кешке арналған түнгі кезекшілік міндеттерін бөлуге пайдаланатын, ал мұнда олар өздерінің «қылмыстарын» жариялау үшін қолданатын. Мінберде отырмаған жалғыз адам – Әбдуәли еді, оған бәрінің аяқ киімдерін ретке келтіру тапсырылды. Кейбір тұтқындар оған әдейі қиындық туғызып, аяқ киімдерін әкеліп беруін сұрайтын немесе әжетханаға барып, реттелген тәртіпті бұзып кететін. (Бұл тапсырманың өзі-ақ Әбдуәлиге қиын болатын, өйткені оның көзілдірігі жоқ еді.)
Бір сағаттан кейін тергеу изоляторының күзетшілері мен қызметкерлері — олардың арасында ұйғыр полиция қызметкері, Гэ Цян және изолятор директоры да бар — камераларды тексеру үшін келіп, бәрін сырттағы алаңға сапқа тұрғызды.
Тексеру аяқталғаннан кейін Гэ Цян Чжан Цзюньнен Әбдуәлидің жағдайын сұрады, бұл ұйғыр офицерін «Әбдуәли кім?» деп сұрауға итермеледі. Гэ Цян оған Әбдуәлидің атақты университеттерде оқыған тағы екі адаммен бірге бір іс бойынша қатысы бар мұғалім әрі зерттеуші екенін айтқанда, изолятордың директоры сөзге араласып, Әбдуәлиден қайда жұмыс істейтінін сұрады. Әбдуәли алты жыл бойы Ланьчжоуда сабақ бергенін айтқанда, директор таңғалды, өйткені ол да, өз айтуынша, Ганьсу өлкесіндегі Уувэй қаласынан шыққан еді. Сондай-ақ Әбдуәли көне ұйғыр тілі мен әдебиетін, сондай-ақ Дунхуанда сақталған көне ұйғыр қолжазбаларын зерттегенін де атап өтті.
Олар кеткеннен кейін, Чжан Цзюнь Әбдуәлиге айқайлап, қызметкерлермен және директорымен сөйлескенде «баяндауға рұқсат!» және «баяндап болдым!» деп айтпағаны үшін оны сөгіп тастайтын. Чжанның айтуынша, дәл осындай тәртіпті ұстану арқылы Әбдуәли дәрежесін көтере алатын еді, ал енді осы қылығы үшін жаза ретінде әжетхананы бір емес, екі апта бойы сумен жууға мәжбүр болатынын айтты.
Алайда көп ұзамай, әлгі бұрынғы ұйғыр полицей қайта оралып, есіктегі саңылаудан Әбдуәлидің көзілдірігін қайтарып беріп, оны атымен атап шақырғанда, Чжан мен басқалар қатты таңғалды. Бұл көрініс камераластарын таңданысқа салды: олар мұны директордың Әбдуәлиге ықыласы ауғанының белгісі әрі Әбдуәли әлгі ұйғыр полицеймен бұрыннан таныс болуы мүмкін деп жорыды, бірақ Әбдуәли мұның бәрін жоққа шығарды. Жымиып қойған Әбдуәли көзілдірігінің қайтқанына ғана қуанып тұрды.
11 қыркүйекте тергеулер жалғасты, бірақ мазмұны бұрынғыдай болды, Әбдуәлиді АҚШ-тан жіберілген агент ретінде көрсетуге тырысты. Тергеушілер де негізінен сол бұрынғылар еді: Ан Цзинькунь, Мұхтәр Емет және Экбер. Нұрмемет есімді жаңа тергеуші де қосылды, ол Әбдуәлиден өзін «жіберген» АҚШ ұйымдары туралы айтып беруін сұрап, соның есесіне оны қамаудан шығарып жіберуге уәде ететін.
Әбдуәлидің басынан-ақ үкіметке қарсы көзқараста болғанын дәлелдеу үшін Экбер оның не себепті университеттегі қызметінен кеткенін және неге Партияға кіруден бас тартқанын тексеріп, осы бағытта тергеу жүргізуге тырысты. Алайда бұл әрекеті сәтсіз аяқталды, өйткені Әбдуәлидің бірнеше жыл бұрын берген, бірақ қабылданбай қалған өтініштері табылды, бұл оның белгілі бір қызметтерге өтініш беріп, жай ғана қабылданбағанын көрсететін. Өтініштердің көпшілігі дәл осындай мақсатпен жасалғанына қарамастан, енді олар оның неге мемлекеттік қызметші болмағанына нанымды түсініктеме болып шықты.
Алдыңғы изолятордағы тергеушілердің бірі – салыстырмалы түрде жақсы көрінетін, түрі еуропалыққа ұқсайтын ұйғыр полицей – бұл жолы жоқ еді, ол Әбдуәлидің компьютеріндегі файлдарды тексеру үшін Қашғарға кеткен екен. Бір сәтте осы полицей Әбдуәлиге өзінің (полицейдің) әйелі оларды Әбдуәлиді тұтқындағаны үшін қарғағанын мойындады.
Людаовандағы өмірдің одан да қиындап кетуіне түрмеде бірде‑бір ұйғыр тұтқынның болмауы себеп болды, өйткені Әбдуәли қытайша еркін сөйлегенімен, күнделікті әңгіме‑дүкен кезінде өзімен өзгелердің арасында бәрібір бір бөгет барын сезінетін. Ұйғырларды этникалық топ ретінде сөз ету онша жиі болмаса да, әңгіме қозғалған сайын дерлік 5 шілде оқиғасы еске түсетін, ал бұл, әсіресе оның 751 нөмірлі түрме киімін кигенін ескергенде, тұтқындардың өзіне өшпенділікпен қарауына себеп болып жүр ме деп Әбдуәли қатты алаңдайтын. Олардың көбісі нағыз, әбден қатып‑семген қылмыскерлер еді, көбісі Сычуаньнан, және олар қару‑жарақ пен есірткі саудасы, бандалар құру, жерасты құмар ойынханаларын жүргізу сияқты қылмыстар үшін сотталған. Тяньшань тергеу изоляторындағы тұтқындарға зорлап сіңірілетін «ұлтаралық бірлік», «тарих» және «отаншылдық» туралы сабақтар Людаован түрмесінде болған жоқ.
13 қыркүйекте Әбдуәли түн ортасында шақырылып, Нұрмемет тарапынан тергелді. Нұрмемет оны досы Диляр арқылы 1980 жылғы студенттік наразылықтардың ұйымдастырушыларымен байланыстыруға тырысты. Бұл әрекеті сәтсіз болған соң, Әбдуәлидің Еркін Азия Радиосымен байланысын дәлелдеуге тырысты, оған Әбдуәлидің сол жердегі тілшілердің біреуімен дос екендігін негіз етті. Кейде Нұрмемет шылым шегу үшін бөлмеден шығып кетіп, телефонын «ұмытып» кететін, не болмаса Әбдуәлиге интернеті бар компьютерге қол жеткізуге мүмкіндік беретін, бірақ бұл айлалары да нәтиже бермеді. Кейде ол, егер Әбдуәли қандай да бір дерек берсе, оны кепілмен босататынын айтып уәде ететін. Нұрмемет күш қолдануға немесе айқайлауға көшкен кезде, Әбдуәли оның мұның бәрін амалсыздан жасап отырғандай әсер алды, өйткені Нұрмемет Әбдуәлиден гөрі төбедегі бақылау камераларына көбірек мән беретін сияқты көрінді.
Бір кезде ол қытай күзетшісін шақырып, Әбдуәлиге жаңа қысқы форма бергізді, күзетшіге «қылмыскер болса да», Әбдуәли өте білімді, онымен жүргізілетін тергеулер басқалармен салыстырғанда мың есе жақсы екенін айтты. Кейін ол Әбдуәлиге қытайлар барлық ұйғырларды ұры мен нашақор деп ойлап қалмауы үшін оны мақтағанын айтатын. Әбдуәли де бұл тергеулердің ұзағыраққа созылғанын қалады, өйткені соққы мен қорқытуларға қарамастан, бұл камерадағы өмірге қарағанда әлдеқайда жақсы еді және оған сыртқы әлеммен шектеулі байланыс жасауға мүмкіндік беретін. Мұнда ол терезеден кірген таза сыртқы ауамен тыныстай алатын және кейде көрші бөлмелерде не кеңселерде болуы мүмкін адвокаттар мен басқа адамдарды шалып қалатын.
Бір күні Нұрмемет және тағы бір күзетшімен бірге тергеуден қайтып келе жатқанда, Әбдуәли бір адвокатпен абайсызда соқтығысып қалды. Адвокат дәлізбен қарсы бағытта келе жатқан, бірақ телефонына үңіліп, айналасына мән бермей келе жатқан еді. Мұндай жағдайда не істеу керегін білмей абдырап қалған Әбдуәли уайымдап, кешірім сұрады, ал Нұрмемет мұны жеңіл күлкімен жауып өткізуге асықты. Телефонымен әлек болып келе жатқан екінші күзетші де аса мән берген жоқ. Сақтық үшін Әбдуәли тағы бір рет кешірім сұрады. Бойы ұзын, ұйғыр адвокат жымиып, керісінше кешірімді өзі сұрауы керектігін айтты да, Әбдуәлиге уайымдамауын, олардың (адвокаттардың) оның жағында екенін еске салды. Бұл — қамауда болған уақыт ішінде біреудің Әбдуәлиге алғаш рет «сіз» деп сөйлегені еді; бұған дейін оған тек «сен» деп тіл қататын.
Әбдуәли қанша жуынса да, бастан кешкен «қабылдаудан» кейін бойын жайлаған кір сезімінен құтыла алмады. Алайда 6 қазанда ол алғаш рет басы мен бет-әлпетіндегі барлық шашын түгел қырғызды. Ұнтақ сабынмен жуынғаннан кейін – кәдімгі сабынды одан бұрын басқа тұтқындар пайдаланып қойған еді – ағасы жіберген жаңа ішкиімін киіп, өзін жаңа адамдай сезінді. Ойы ашыла бастаған соң, ол бұрын ойлап жүрген қараңғы ниеттерінен – жынды болып көрінуге тырысу, емделуге жіберсін деп өзін жарақаттау немесе сүлгімен күзетшінің мойнын қысып өлтіру – бас тартып, қамаудағы уақытын соңына дейін өткеруге бекінді.
Сол күннен бастап ол жаттығу жасай бастады, камераның ішінде не сырттағы алаңда жүретін, орнында секіретін немесе отырып-тұру жасайтын болды.
Қатты дене шынықтыру, намаз оқу және ұйғырша сөйлеу қатаң түрде тыйым салынғанына қарамастан, Әбдуәли үшеуін де жасырын түрде істеудің амалын тапты. Өз-өзімен анда-санда ұйғырша сөйлесіп қана қоймай, одан аударма жасауды сұраған кездерді де пайдаланып, ара-арасында қосымша бірнеше сөйлем қосып жіберетін. Түнгі күзетшілікке бөлінген екі немесе одан да көп сағат оған намаз оқуға да, кестеден тыс болса да, әрі орнында секіруге де мүмкіндік берді. Жуыну кезінде суды басына құйып, дәрет алудың басқа жақсы жолын таба алмай, солайша амалдайтын. Мұны ол күніне екі рет істеуге тырысты, “ұйғырлар сасық” деген хань қытайларының қалыптасқан стереотипін өз пайдасына, сылтау ретінде қолданды, бірақ қыста бұл қиындай түсті, өйткені ол онша көп терлемейтін.
Күні бойы ол жазып жүрген түрлі кітаптарының – «Қызымның Америкасы», «Ата-ана болу жолында» және «Бір ұйғырдың Америкаға сапары» – мазмұнын, сондай-ақ бостандыққа шыққаннан кейін не жазатынын ойында қайталап жүретін. Уақыт өте келе ол басқа тұтқындармен сөйлесе бастады, олардың әңгімелерін сабырмен тыңдап, қылмысқа қалай барғандарын, бұл үдерісте отбасының, мектептің және қоғамның қандай рөл атқарғанын олармен бірге талқылайтын болды.
Кейде оларды сыртқы әлемнен бөліп тұрған қоршауға қараған кезде, ол қатты мұңайып кететін. Ол жерде жиі қыстырылып қалған өлі жәндіктерді көретін, ал өлім туралы ой оны қорқытып жіберетін, әсіресе өзі шыққанша анасы өмірден өтіп кетуі мүмкін деген ой ерекше үрейлендіретін. Қалғанының бәріне – тар кеңістікке, азапқа және қамауда ұсталуға – төзе алатын.
Құрбан айттың қарсаңындағы кеште Гэ Цян камераға келіп, ертең Құрбан намазы оқылмасын деп ашық ескертіп, Әбдуәлидің камераластарына оны мұқият бақылауды тапсырды. Осылайша ол, іс жүзінде, Әбдуәлиге айттың уақытын білдірді, әйтпесе ол оны білмес те еді. Келесі күні Әбдуәли тағы да «ұйғырлар сасиды» деген сылтауды пайдаланып, үстіне шелек-шелек су құйып жуынуға шықты да, басқа тұтқындар қатар-қатар отырып, өз қылмыстарын дауыстап айтып жатқан кезде, іштей, жасырын түрде намаз оқыды.
Тергеулердің бірінде Қашғардан келген тергеуші Мұхтәр Әбдуәлиге балағат сөздер айта бастады. Әбдуәли серіктестерінің кім екенін айтудан бас тартқанына қарамастан, Мұхтәр оның әйелі Әбдуәли жоқ кезде төсегіне кімдерді серік еткенін Әбдуәлиге қуана-қуана айтып беретінін, сонымен қатар, қызы ержеткенде ұлын Әбдуәлидің қыздарының біріне үйлендіретінін айтты. Шыдамы тауысып, Әбдуәли оларға егер қаласа атып тастауын, бірақ отбасына тиіспеуін айтып, Мұхтәрдан екеуінің арасында қандай жеке өшпенділік барын сұрады. Бұл Мұхтәрды қатты ашуландырды, ол Әбдуәлиді ұрып жіберуге дайын тұрғандай көрінді, бірақ сол сәтте біреу оны бөлмеден шақырып алып кетті.
Тергеуден кейін камераға оралғаны көп ұзамай, сол күні түнгі кезекшіліктің барлығын Әбдуәли жалғыз өзі 2 сағаттық ауысымдарсыз атқаратыны жарияланды. Ұйықтап кетпеуге шамасы жетпей, ол екі рет қатты тепкіден оянып қалды, екінші жолы теңселіп, басын қабырғаға соғып алды. Келесі күні кезекшілігі кезінде қалғып кеткені хабарланып, жаза ретінде бүкіл күнді әжетхананы жуып-шайып, су құйып тазалаумен өткізуге бұйырылды, ал оған дейін барлық тұтқындар әжетхананы пайдаланып, ештеңені шаймай кете берген еді. Оның үнемі ұйықтап кетпеуге тырысуы және соның салдарынан көрген қатты жазалары сол күнді одан сайын қиындатқан еді.
Осындай кездерде Әбдуәли қытай тілін білетініне өкінетін, өйткені ол өзіне жасалып жатқан дене зорлығының үстіне айтылып жатқан барлық қорлауларды да түсінетін. Кейбір тұтқындар одан арт жағын сүртіп, алдыңғы жағын жуып беруін талап ететін, мұнысы «дәрет болып есептелсін» деп, содан кейін оған «жәннатқа баруы үшін» дұға қылып қоямыз деп қосатын. Басына зәр құйылған күні ол олардың зәрі оны «дезинфекциялады», ұйғырлар лас, малмен бірге тұруға, тезекпен тамақ пісіруге үйренген, сондықтан олар табиғатынан-ақ зәрге үйренген, ал шын мәнінде Әбдуәли керісінше олардың өзіне зәр істеуін жалбарынып сұрауы керек деген сөздерін естуге мәжбүр болды.
Тергеу барысында Ан Цзинькунь ең егжей-тегжейлі сұрақтарды қоятын, көбіне ұйғыр тергеушілердің қойған сұрақтарына қайта-қайта оралып, сенбейтіндей әсер қалдыратын. Әбдуәлидің компьютерін тексергеннен кейін Еркін Азия Радиосының тілшісімен достығы туралы және Әбдуәли АҚШ-та жүрген кезінде он жыл бойы бірін-бірі көрмеген ана мен күйеу баласының арасындағы байланысты орнатуға қалай көмектескені туралы көбірек сұрай бастады. Әбдуәли Вашингтонға сапары кезінде Рәбия Қадырмен кездеспегеніне қарамастан, тергеушілер оның кездескенін дәлелдеуге бар күшін салып, бұл туралы қайта-қайта сұрай беретін.
Көбіне, Ан Цзинькунь мен Нұрмемет «жақсы полицей, жаман полицей» тәсілін қолданатын. Тергеулердің бірінен кейін Ан мен отырысты жазып отырған полицей түскі асқа кетіп, Әбдуәли мен Нұрмеметті бөлмеде жалғыз қалдырды. Сол кезде Нұрмемет Әбдуәлиге бұл жұмысынан әбден жалыққанын айтып, оған мойындаудың қажеті жоқ, оның орнына үкіметке қарсы, саяси тұрғыдан зиянды істермен айналысып жүрген біреуді сатып жіберуді ұсынды. Сонда Әбдуәли босатылып, ал Нұрмемет қазіргі қызметінен жоғары көтерілетін еді. Алайда, Әбдуәли біраз ойланып отырғандай кейіп танытып, ондай адамдарды білмейтінін айтты.
Бір кезде Әбдуәли өзін ондаған сағатқа созылған тергеу отырыстарында тек Ан Цзинькуньнің өзі ғана тергеп отырғанын байқады. Сол отырыстарда Ан ислам, Құран және мұсылман елдері туралы білімін көрсетіп, басқа да жайттармен қатар, Түркия Батыстың либералдық бағытына бет бұру арқылы (мысалы, гомосексуалдылыққа төзімдірек болу арқылы) Қытайға қарағанда «мұсылмандық сипатынан айырылып бара жатқанын» айтып өтетін. Әбдуәли бұл отырыстарды тергеуден гөрі исламдық уағыздарға көбірек ұқсата бастады. Оның парсы тілін білетінін естіген соң, Ан оған «қазіргі жағдайы өкінішті» екенін айтып, шетелдік барлау қызметіне парсы тілін білетін мамандар қажет екенін, ал полиция сол қызметті өте жоғары бағалайтынын жеткізді. Ан, сондай-ақ, Америка Құрама Штаттары Қытайды бөлшектеуге тырысып жатқанын, Тибет, Тайвань және Тяньаньмэнь арқылы жасаған алдыңғы талпыныстары сәтсіз болғандықтан, енді ұйғырларды пайдаланып отырғанын айтты. Бірақ мұның ешқашан жүзеге аспайтынын, өйткені Қытайдың 5000 жылдық тарихы мен бай мәдениеті барын, ал АҚШ-тың тарихы небәрі 200 жыл ғана болып, тек «технологияға бай» екенін алға тартты. Соңында Ан ұйғырлардың қай тарапты таңдауы керектігін өзі шешуі тиіс екенін қоса айтты.
Камерада ұйғырлар мен терроризм туралы саяси әңгімелер де жиі болып тұратын, мұндайда Рәбия Қадыр мен Оркеш Дөлет сияқты адамдардың есімдері аталып қалатын. Әбдуәли оларды тыңдамауға тырысатын, өйткені надандық деңгейі шектен тыс еді (көптеген хань тұтқындары, көбіне білімсіз, бүкіл әлемдегі мұсылмандарды бір ғана нәсіл деп ойлайтын). Камераластардың арасында генерал Тао Чжиюэнің шөбересінің баласы бар еді, ол Оркеш Дөлетпен бір орта мектепте оқыған еді. Камера бастығы Чжан Цзюнь де өзін Шыңжаң жөніндегі маман санайтын, сондықтан жиі өз пікірін айтатын.
Әбдуәли бұл жерде бұрын отырған кейбір тұтқындар туралы да білді. Олардың арасында аты әйгілі сериялық кісі өлтіруші Бай Баошан да болған, оның есімі қабырғалардың біріне жазылыпты (кейбір деректерге қарағанда, оны Байдың өзі жазған). Сондай-ақ осы жерде Әбдурахман атты бір ұйғыр да отырған, ол терроризм айыбымен тұтқындалып, қыркүйек айының басында — Әбдуәлиді осында ауыстырудан сәл бұрын — өлім жазасына кесіліп, қазаланды.
Чжан Цзюньнің айтуынша, Әбдурахман Құлжаның Шилек махалласының тумасы еді және екі жыл Людаовандағы түрмеде қолы кісендеулі, аяғы кісендеулі күйде өткізген. Тек оң қолына аздап қимылдауға еркіндік берілген, сол қолымен ол киімдерін жуып, басқа да жұмыстарды істеген. Бірде Әбдурахман тұтқындар өздеріне «дастарқан жайып» жеген дапанджиден қалған сүйектің бірінен ине жасап алып, сонымен адамдардың киімдеріндегі түймелерін қайта қадап беріп жүрген. Бір күні прокуратурадан адамдар келіп, Әбдурахманнан жеңіл жазаға айырбастау үшін сыбайластарының кім екенін айтуын, қылмыстарын мойындауын және өкініш білдіруін талап етеді. Ол мұның ешқайсысын істемей қояды. Одан өлім жазасына кесілмеген жағдайда не істейтінін сұрағанда, ол түрмелерді, соттарды және полиция бөлімшелерін өртеп жіберетінін айтқан.
Өлім жазасы орындалатын күннің алдында күзетші келіп, Әбдурахманның қандай да бір өтініші бар-жоғын сұрады. Сонда Әбдурахман өзінің үш өтініші бар екенін айтты: 1) толық қырыну және ыстық суға шомылу, 2) екі ракағат намаз оқу үшін жайнамаз беру, 3) ата-анасымен, әйелімен және ұлымен сөйлесіп, олардың батасын алу. Алайда бұл үш өтініштің еш қайсысы да қабылданбады.
Келесі күні оны өлім жазасына алып бару үшін, екі жыл ішінде алғаш рет, кісендерінен босатты. Тұра алмай қалғандықтан, ол камерадан еңбектеп шығуға мәжбүр болды. Сол сәтте ол Чжан Цзюньге бұрылып, тергеу изоляторы оның түрме шотындағы ақшаны әйеліне қайтаратынын, бірақ сол ақшадан Әбдурахманға қарызға берген екі пакет сүттің құнын ұстап қалуын, әрі сүт үшін Чжанға алғыс айтқанын жеткізді. Әбдурахманды еске алған Чжан, ол туралы құрметпен сөйлеп, оны «нағыз саяси қылмыскер» және өліммен бетпе-бет келгенде де сөзінен қайтпаған қаһарман деп атады. Полицияға, әскерге және сот органдарына шабуыл жасаған ұйғыр террористерін ол құптайтынын айтты, бірақ өкінішке қарай, олардың көпшілігі ондай емес екенін қосты.
36 күн қамауда отырғаннан кейін (ресми тұтқындаусыз 37 күн деген заңды шектен бір күн кем), Әбдуәлиге оның ресми тұтқындалуы (逮捕) туралы хабарлама әкелініп, қол қоюын сұрады. Ол қытай тілінде еді, ал заң бойынша ол ұйғыр тілінде берілуі тиіс болатын, әрі айыптау бабы «жалған жарғылық капитал енгізу» дегеннен «заңсыз қаражат жинауға» өзгертілген еді. Әбдуәли көп ойланбастан, сұрақ қоймастан қол қойды, бұл оны алып келген екі ұйғыр полицейін – оны ең алғашқы тергеуден бері көрмеген қаржы қылмыстарын тергеу бөлімінің қызметкерлері Гүлбахар мен Перһатты – таңғалдырғандай болды.
Гүлбахар Әбдуәлиден оның балалары бар-жоғын сұрады, ол екі қызы бар екенін айтты. Олардың есімдерін сұрағанда, ол айтып берді, бірақ кішкентай қызы Уйғурийенің есіміне келгенде өзін тежеп қалуға мәжбүр болды, өйткені ол тергеушілерге осы уақытқа дейін оның есімі «Хендан» деп айтып келген (олар «Уйғурийе» есімін сепаратистік деп тауып, соны оған қарсы пайдаланудан қорыққандықтан). Отбасын ойлау оны жылатып жіберген кезде, Перһат оған өзін ұстап, сабыр етуін айтып, сонымен қатар Людаованның тарихын баяндап берді. Айтылғанға қарағанда, бұл Шың Шысайдың заманындағы ең қатыгез түрмелердің бірі және Үрімшідегі ең ескі түрме болып, дәстүрлі түрде ең ауыр (көбіне саяси) қылмыскерлерге арналған, онда Рәбия Қадыр да ұсталған екен.
Перһат Әбдуәлидің көз жасын қамауға алу туралы хабарламаға алаңдаушылық деп қателесуі мүмкін болса да, шын мәнінде Әбдуәли жеңілдеп, олар оны ауыр саяси айыптаудан бас тартты деп сенді. Сондай-ақ ол тергеулердің дерлік ешқайсысы осы тақырыпқа шоғырланбағанын ескерсек, олар қаржы жинау айыбын қалайша негіздей алғанына да таңғалды. Бұдан кейін Әбдуәлиге кәдімгі сұр түсті форма беріліп, оны «сындыру» камерасынан (2-блок, 1-камера) кәдімгі камераға (1-блок, 6-камера) ауыстырды, бұл оның саяси айыптау аймағынан шықтым деген сенімін одан әрі күшейтті.
Мұнда да Әбдуәли жалғыз ұйғыр болды, бірақ камераның ішінде ашық қорлау, азаптау, тергеу немесе себепсіз жаза қолдану болған жоқ. Сондай-ақ ұлтаралық бірлік, Партия тарихы, отаншылдық және соған ұқсас тақырыптар бойынша саяси «тәрбие» де жүргізілмеді — бұл, шамасы, изолятордың қаланың қытайлар басым бөлігінде орналасуымен байланысты болса керек (Тяньшань районындағы орталықтан айырмашылығы). Сөйлесуге тыйым салынбады, адамдар қалағанынша әңгімелесе алатын. Соған қарамастан, басқа тұтқындардың бәріне сәкіде ұйықтауға рұқсат етілсе де, Әбдуәли суық цемент еденде ұйықтауға мәжбүр болды.
Ол камерадағы бастығынан себебін сұрағанда, ақыр соңында өзінің әлі де саяси тұтқын ретінде жіктеліп тұрғанын біліп, таңғалды. Басшы полиция кеңсесінде болған кезде Әбдуәлидің іс қағазына көзінің қиығымен түсіп қалыпты; онда Әбдуәлидің қауіпті адам екені, оны қатаң бақылауда ұстау керектігі және оған адвокатпен кездесуге рұқсат етілмейтіні, ал осыған қатысты барлық сұраулар ішкі қауіпсіздік бөліміндегі Рехмитуллаға жолдануы тиіс екені жазылған екен. Әбдуәли бұған толық сенбегендей болған соң, камера бастығы Рехмитулланың телефон нөмірінің жартысын жатқа айтып берді.
Осының бәрі Әбдуәлиді алаңдатты, ол өзін қашан да болса босата ма екен деп ойлай бастады. Ол Құлжадан шыққан Халис деген адамның ісін есіне алды: ол 5 шілде оқиғасынан кейін ұсталып, ешқандай үкім шығарылмастан Людаованда төрт жыл отыратын еді.
Жаңа камерадағы бастықтың тегі де Чжан еді, өзі Яньци ауданынан шыққан хань ұлтынан болатын. Бұған дейін ол Корла қаласының әкімінің орынбасары болған еді, бірақ 2013 жылғы сыбайлас жемқорлыққа қарсы қатаң шаралар кезінде бірқатар шенеуніктер жұмыстан қуылып, соның ішінде өзі де қызметінен алынған. Ол келгенінің ертеңіне-ақ камера бастығы болып тағайындалғандықтан, басқа тұтқындар оны онша жақтыра қоймады, сөйтіп Әбдуәли онымен сөйлесе алатын жалғыз адам болып қалды. (Алайда 2013 жылдың қазан айының соңында болған Тяньаньмэньдегі көлікпен жасалған шабуыл туралы хабар олардың қарым-қатынасына сызат түсірді. Оқиға туралы жаңалық қайта-қайта көрсетіліп, хань тұтқындарының Әбдуәлиге деген өкпесі барған сайын күшейе түсті.)
Бір күні кісенделіп, аяққа бұғау салынған жаңа тұтқын — тағы бір Чжан — әкелінді, және оған қарау Әбдуәлидің мойнына түсті: оның киімін жуу, тамағын беру және кісен мен бұғау салған жараларды тазалау. Бір-екі аптадан кейін Чжанның жағдайы едәуір жақсарып, басқалармен әңгімелесе бастады.
Әбдуәлимен сөйлескенде, ол оған Әбдуәлидің оның өмірінде ұнатып қалған екінші ұйғыр екенін айтты. Біріншісі — Әбдуәлидің әріптесі Диляр еді, онымен Чжан бұған дейін бірге қамауда болған екен. Әбдуәли өзінің екі әріптесі де (Диляр мен Меметсидиқ) Людаован изоляторында екенін білсе де, тергеуге бара жатқанда және тергеуден қайтып келе жатқанда дәлізде Дилярмен ғана жолығып қалып, оның жағдайы туралы бұдан артық көп нәрсе білмейтін. Оны әсіресе Дилярдың қырсық мінезі алаңдататын, өйткені ол басқаларды да қиындыққа ұрындыруы мүмкін еді.
Чжанның айтуынша, Диляр үнемі шағым-арыздар жазатын, бірақ оларды ешкім байыппен қабылдамайтын да, сенбейтін де, дегенмен оларды жазу құқығы қамаудағылардың ресми құқықтарының қатарында болатын. Ол сондай-ақ аштық жариялаған, соның салдарынан оны шланг арқылы «қиыншылық көжесін» күштеп ішкізген. Мұны естіген Әбдуәли сұрағанына өкініп қалды.
Бір кеште Чжан барлық ұйғырлар «дөрекі», «білімсіз» және «артта қалған» емес екеніне таңғалғанын айтты. Бұған Әбдуәли хань мен ұйғыр деген екі топтың ортақ тұстары көп екенін, өйткені негізінен мектепте бірдей материалдарды оқитынын, бірдей теледидар көретінін және тағы сол сияқты нәрселерді алға тартты. Мысал ретінде ол шетелде түрік тілін оқып жүрген кезін айтты: олардың тобында төрт африкалық, төрт орталықазиялық, бір француз және бір орыс болған. Топтық жаттығулар жасау керек болған сайын, Әбдуәли көбіне жалғыз қалып қоятын, өйткені африкалықтар французша сөйлеп, французбен жұптасатын, ал орталықазиялықтар орысша сөйлеп, орыспен жұптасатын. Бұл Чжанды таңғалдырды: ол африкалықтардың қалай французша сөйлей алатынын немесе орталықазиялықтар мұсылман бола тұра неге араб тілін білмейтінін түсінбеді.
Чжан бұрынғы әскери қызметкер еді, бірақ әскерден кеткеннен кейін ұрлыққа салынды. Қашғарға қызметке жіберілген кезін есіне алып, Әбдуәлидің сол өңірдің тумасы екенін білмей, ол ондағы өмірдің қандай болғанын Әбдуәлиге айта бастады. Ал Әбдуәли ештеңе демеді: ол бұған дейінгі изоляторда күзетшілердің Үрімші тумаларымен сөйлескенде өздерін еркінірек ұстайтынын байқап, өзі де сондай болып көрінуге тырысқан еді. Мұнда да ол сол бейнені сақтады, Чжанның әңгімесінің көп бөлігі тым тар шеңберлі әрі насихаттан туған қиял болғанына қарамастан.
Атап айтқанда, Чжан 2011 жылғы 30–31 шілдеде Қашғар қаласының Халық жолындағы сауда орталығында зорлық-зомбылық оқиғасы болған кезде сол жерде болып, оқиғаны реттеуге көмектесу үшін жіберілген. Сол түні кейін оларға «террористердің» қаланың шығысындағы мақта алқабында байқалғаны айтылып, бір бөлімше алқапты қоршап, бірнеше рет ескерту жасағаннан кейін, таң ата оқ жаудырған. Таң атқанда да ешқандай жауап болмаған соң, олар оқ жаудырып, даланы тінтіп шықты. Тапқандары — үш өлі қой болды.
Бұл оқиға Әбдуәлиге көп күлкі сыйлағанымен, Чжан оны аса байыппен айтып берді. Ол сол сәтте қатты қорқып кеткенін мойындады, өйткені тексеріп, ана мен баланы тауып алсақ, өз ақыл-есінің не болатынынан қорыққан екен. Ақырында ондай жағдай болмағанымен, өлі қойды көрудің өзі оны қатты күйзелтті, әрі екі жылдан кейін әскерден кететін болды. Әңгімесін аяқтаған соң, ол өз анасын сағынып, жылап жіберді.
2013 жылғы 28 қазандағы Тяньаньмэнь алаңындағы көлікпен жасалған шабуыл Шыңжаңда жаппай тұтқындаулар толқынын туғызғандай болды, сөйтіп Людаован изоляторы кенеттен ұйғырлармен тола бастады; олардың іс жүзінде барлығы саяси тұтқын ретінде айыпталып, киюге қызғылт сары күртешелер берілді. Тағы да Әбдуәлиді көптеген істерді ашуға тырысқан полиция қызметкерлеріне аудармашы болуға шақырды, сөйтіп ол жүзден астам іске куә болды. Саяси тұтқындардың кенеттен көптеп келуінен кейін жалпы ахуал да қатаңдай түсті: күнделікті тәртіпке «ұлтаралық бірлік» пен «отаншылдық» сабақтары қосылды. Хань мен хуэй ұлтты тұтқындар әсіресе наразы болды, өйткені олар да қатысуға мәжбүрленді және әдеттегідей уақытты әңгімелесіп өткізе алмады.
Осы жаңа тұтқындаулар толқынынан кейін Әбдуәли Ярканд ауданынан шыққан Шах Мамұтпен танысты, ол Әбдуәлидің ең ұзақ бірге отырған камераласы болды. Жалпы алғанда, екеуі достықты жақсы сақтай алды: Әбдуәли Шах Мамұтқа қытай тілін үйретуге рұқсат алып, ал Шах Мамұтты әрең дегенде оқуға көндірді. Дегенмен, Шах Мамұттың тар діни білімі Әбдуәлидің дүниетанымы кеңірек көзқарастарымен қайшы келген сайын, екеуі қайта-қайта келіспей қалатын. Нельсон Мандела қайтыс болғаннан кейін, оларға оның өмірі туралы фильм көрсетілгенде, Әбдуәли Шах Мамұтқа Манделаның кім екенін және өз халқы үшін қандай ұлы істер атқарғанын түсіндіргенімен: «Сонда не? Ол бәрібір кәпір, тозаққа түседі», — деп жауап берді. Бұған Әбдуәли ашуланып: «Егер мен өз халқым үшін сонша іс тындыра алсам, өзім тозаққа түссем де разымын», — деп жауап берді.
Бұл оқиға олардың арасындағы қарым-қатынасты уақытша суытып, Шах Мамұттың сабақтарын тоқтатты.
Кейінірек Гэ Цян камераға келіп, Шах Мамұтты қорқытып, қылмыстарын мойындауы керектігін ескерткенде, Әбдуәли Шах Мамұтқа қытай тілін үйренсе, кісенінен босатылады деп әдейі қате аударып айтты. Бұл олардың сабақтарды қайта бастауына себеп болды, ал Әбдуәли мұны ұнатып, мәнді іс деп санады.
Алайда олардың қарым-қатынасы ауа райы болжамын көріп отырған кезде қайтадан нашарлап кетті: Әбдуәли қар жаудың болжамын естігендіктен, суық кейбір вирустарды өлтіруі мүмкін деп, киімдерін далаға шығарып қоятынын айтты. Бұған Шах Мамұт теледидардағы хань қызы ауа райын болжай алмайтынын, оны тек Алла ғана білетінін, әрі Әбдуәли жақсы ауа райы үшін Аллаға дұға етуі керек екенін айтты. Әбдуәли метеорологияның не екенін түсіндіруге тырысқанда, Шах Мамұт Әбдуәли сияқты атеист ғалымдарға басқа айтар сөзі жоқ деп кетіп қалды.
Шах Мамұт Әбдуәлидің ана тіліне қатысты бастамасын да онша құптамады, оны ұсақ ұлтшылдық деп санап, Алла Қиямет күнінде бұған мән бермейді әрі бұл туралы сұрамайды деп ойлады. Соған қарамастан, екеуі қарым-қатынастарын сақтап қалды, ал бірге сабақ оқыған кездерінде Шах Мамұт қытай тілін өте тез үйренетін.
Бірнеше ай бойы Әбдуәли қышыма ауруынан қиналып, ұйықтай алмай жүрген еді, өйткені оған бұл үшін ешқандай дәрі берілмеген еді және изолятордың дәрігерлері мен күзетшілері әдетте оның шағымдарын елемейтін, ал дәрігерлердің міндеті бәріне бірдей 3–4 дәріні ғана таратуымен шектелетін.
Желтоқсанның бір суық түнінде қарауыл кезекшілігінде тұрған кезде, оған бәрі тым төзгісіз болып көрінді. Ол үстіне мұздай су құйып, артынан үнсіз дұға жасады. Не болғанын өзі де аңғармай қалды: кенеттен ішінен тепкі жеп, артынша тағы соққы алды. Шабуыл жасаған — онымен бірге кезекшілікте тұрған хуэй ұрысы Ма Вэй еді. Мұны бір күзетші көріп қалып, араша түсті де, камерадағы бастығын оятты. Камера бастығы кешірім сұрап, бұл мәселені өзі реттейтінін айтты. Сұрақ қойылғанда, Ма Вэй Әбдуәлиді өзін «қарғауға» тырысты деп айыптады.
Келесі күні таңертең камерада жиналыс өтті, оның барысында Ма Вэй өз айыптауларын бірнеше рет қайталап, Әбдуәлиді жасырын түрде намаз оқып, өзін қарғауға тырысты деп айыптады. Камера бастығы Әбдуәлидің жағын ұстап, Ма Вэйден мұны қайдан білетінін сұрады. Ма болса, мұсылман ретінде намаз уақытын білетінін айтып, Әбдуәлидің күніне бес рет үнсіз қалып, жуынар алдында мұрны мен аузын шайып алатынын байқағанын жеткізді.
Әбдуәли көп ұзамай-ақ Мадың алдыңғы күні болған оқиға үшін кек алмақ болып жүргенін түсінді: ол Мадың іш киіміне сарымсақ тығып алғанын көріп, күліп жіберген еді, соның салдарынан Ма әшкереленіп, жұрттың күлкісіне қалған. Алайда Мадың қазіргі айыптаулары оны алаңдатты, өйткені намаз оқығандар қолына кісен салынып, тобығына он килолық бұғау тағылып жазаланатын, бұл қалғанның бәрін одан әрі қиындата түсетін.
Камера бастығы Маға Әбдуәлиді үстінен шағымдануға болатынын айтты, бірақ оған жалғыз куә тек Ма ғана болғанымен, Әбдуәлиді ұрғанын бәрі көргенін жеткізді. Ақырында ол Маға жаза ретінде сол түні цемент еденде ұйықтатты, ал Әбдуәлиге, қамауда отырған қаншама ай ішінде алғаш рет, Мадың орнына сәкіде ұйықтауға рұқсат берді. Сол түні қышу оны мазаламады.
Әбдуәли кейде қышыма туралы тергеушілеріне шағымданғанға қарамастан олар елемейтін. Бір жолы ашуланып, егер ол сол жерде өліп қалса, мыңдаған шәкіртінің алдында олар көп нәрсеге жауап беретінін айтты. Соның нәтижесінде тергеушілер келесі күні қайта келіп, аса байыппен мұнымен нені меңзегенін, мыңдаған шәкірт деген кімдер екенін және оларды қалай ұйымдастырғанын сұрады. Әбдуәли өз дәрістеріне қатысқан адамдарды айтқандықтан, олардың ешқайсысын шын мәнінде есінде сақтамаған еді, бірақ мұны түсіндіруге тұтас бір күн кетті.
2013 жылғы желтоқсанда тергеу кезіндегі сұрақ-жауаптар мүлде тоқтап қалды, бұған Әбдуәли өкінді, өйткені бұл оның сыртқы әлеммен байланысының санаулы жолдарының бірі еді. Ол қадір тұтқан басқа байланыс — достары мен таныстары жіберіп тұратын ақша мен шағын сыйлықтар (кітаптар, киім-кешек) болатын; ақшаның басым бөлігін ағасы жіберетін, ал қалғаны аты-жөні белгісіз немесе өзі танымайтын адамдардан келетін. Ақшаның көп бөлігі жолда ұсталып, басқалар тарапынан жұмсалып кетсе де, сол жіберудің өзі-ақ оны жігерлендіруге жеткілікті еді; қоса берілетін түбіртектер де сондай әсер ететін, өйткені олар оның ұмыт қалмағанын еске салатын. Бұл сондай-ақ Әбдуәлиді тұтқын нөмірімен емес, атымен атайтын сирек сәттердің бірі болатын, себебі түбіртекте солай жазылатын және жеткізу кезінде күзетшілер соны дауыстап оқитын.
Бір күні олардың камерасына Исмайыл есімді нашақорды әкелді — ол Үрімші теміржол басқармасының тұрғын үй бөлімшесінде өсіп, қытай тілінде еркін сөйлейтін ұйғыр еді. Екі апта бойы Шах Мамұт пен Әбдуәли оны тәуелділігінен шығару үшін күн сайын бірнеше рет басына су құятын, әрең дегенде соған жеткізді. Кейін олар дос болып кетті: тәбеті қайта ашылғанда, Әбдуәли мен Шах Мамұт онымен тамақтарын бөлісіп, жиі 80 юаньдық «кадрлар асын» алдырып, үшеуі бөліп жейтін. Исмайыл саяси тұтқын болмағандықтан, камера бастығынан да, күзетшілерден де қорықпайтын, дәлізде тамақ әкелетіндермен де қоса ұйғырша еркін сөйлей беретін. Дәл осы әңгімелер арқылы Әбдуәли өзінің бизнес серіктесі Дилярдың өзіне қарсы жақтағы қамау блогында отырғанын біліп алды.
Соған қарамастан, Исмайыл темекіге тәуелділігінен арыла алмады: ол жиі қытайлық камераластарына камераға жасырын кіргізілген темекіден бір иіскетіп жіберуді жалбарынып сұрайтын, кейде хуэй камераластарымен бірге темекі шегетін — олар камераға арқаларын беріп, темекі шегудің шын мәнінде харам емес екені туралы әңгімелесетін. Шах Мамұт Исмайылдан үш рет темекіні қоюын сұрады, бірақ еш нәтиже болмаған соң, Әбдуәлиге темекі шегетін адаммен тамақ бөлісудің өздері үшін харам екенін айтты. Олардың Исмайылмен қарым-қатынасы суып, кейін біртіндеп кикілжіңге ұласты; Исмайыл басқа тұтқындармен сөйлескенде оларды «қараңғы оңтүстіктіліктер» деп атайтын.
Көктем мерекесінің дәл алдында істер шегіне жетті: сол кезде Әбдуәли мен Шах Мамұттан бүкіл камераға қуырылған тағамдарға тапсырыс беру үшін өз ақшаларын жұмсауы күтілді(мұндайды тек Әбдуәли, Шах Мамұт және камера бастығы ғана қалтасы көтеретін, әрі олар күнделікті қажеттіліктерді де қамтамасыз етіп жүрген). Шах Мамұт Әбдуәлиге бұған қарсы екенін айтты, өйткені бұл тағам халал емес болатын, әрі үстіне үстемелеп айтқанда, өз ақшаларын басқаларға тамақ алып беруге жұмсау «кәпірлердің мерекесін» атап өтуге көмектесумен тең болар еді. Соның нәтижесінде олар мұны істемеуге шешім қабылдады.
Қалған камераластары бұған разы болмай, шағымдана бастады. Содан кейін Әбдуәли исламда харам мен халалдың не екенін және неге бұлай істеуге болмайтынын түсіндіруге тырысты. Исмайыл қарсы шығып, мұның харам емес, халал екенін айтты да, үлкен шу шығарды. Соның салдарынан есік алдына Вэй есімді күзетші келіп, не болып жатқанын сұрады. Өзі жауап берудің орнына, камера бастығы бұл міндетті Әбдуәлиге жүктеді. Әбдуәли харам мен халал туралы түсіндіріп жатқанын айтты. Бұған күзетші: «Харам мен халалды саған өзім үйретемін», — деп жауап берді.
Осыдан кейін Әбдуәлиге кісен салынып, шынжырланып, камерадан шығуы бұйырылды. Есіктен еңбектеп шығуға тырысқан кезде оны үш рет теуіп жіберді. Ақыры оны сыртқа шығарып, «жаттығу камерасына» апарды. Шах Мамұт та дәл осындай жағдайға тап болды, бірақ оны басқа бағыттағы «тәрбиелеу камерасына» алып кетті.
Сол жерге келгенде, Әбдуәли барлық тұтқындардың ашық алаңда тұрғанын көріп таңғалды. Содан кейін күзетші Әбдуәлидің «экстремизмді насихаттағанын» жариялап, енді жаза ретінде оны жұрт алдында масқаралап жүргізетінін айтты: мойнынан шынжырлап, қолы кісендеулі күйінде қалдырып, аяқтарына да кісен салды. Одан кейін оны ит сияқты еңбектетіп, тергеу изоляторының дәліздерімен жүргізді; әр камераның алдына тоқтатып, күзетші оның не істегенін және дәл осылай істеген кез келген адамға жаза осындай болатынын жариялап отырды. Бұл тек Әбдуәлидің тобықтары қанай бастағанда, қан еденге тамшылағанда ғана тоқтады.
Аяқ-қолы байлаулы күйде, дәл сойылғалы жатқан қой сияқты, ол «жаттығу камерасында» бір апта өткізді. Осы уақыт бойы барлық қалыпты құқықтарынан толықтай айырылды, дәретке баруға көмектесетін ешкім болмады, ал қышыма ауруы да асқынып кетті.
Кісендердің салдарынан ол бетін жуу үшін кранды тістерімен ашуға мәжбүр болды, мұны көрген жасы үлкен хань ұлтты бір тұтқын оған көмектесіп, кранды жауып, Әбдуәлидің бетін таза сүлгімен сүртті. Әбдуәли кейін бұл тұтқынның аты Ай Вэйгуан екенін білді. Ол алпыстан асқан, камераның «хатшысы» болған. Зейнетке шыққан кадр ретінде, ол досының Хамиге барып, бір кеніштің жұмысын қадағалауға шақыруын қабылдағаннан кейін қамауға алынған, соның салдарынан оған «заңсыз кеніш жүргізу» деген айып тағылған.
Апта өтіп, Әбдуәли бастапқы камерасына қайта әкелінді. Кейін Шах Мамұтты да алып келді. Кейін басқа тұтқындар олардың ақшасына бәрібір той жасап алғанын білді.
Тағы бір апта өтті, әрі Ай Вэйгуан да олардың камерасына ауыстырылды. Түнгі кезекшілікке бірге тағайындалған «жаттығу камерасының» бастығымен тұрғанда, ол ұйғырларды кемсітетіні үшін онымен жанжалдасқаннан кейін, Ай «хатшы» қызметінен айырылды.
Үрімшіде 30 жылдан астам өмір сүрсе де, Ай Вэйгуан ұйғырлардан алшақ жүрді, олар туралы жалпы стереотиптер мен насихатқа сеніп, оларды не «кәуап сатушылар, ұрылар немесе террористер» деп ойлайтын. Алайда қамауда өткізген уақыты оның көзқарасын түбегейлі өзгертті.
Атап айтқанда, ол Әбдуәлиге ұйғыр тұтқындарының тамақтың алдында және әжетханадан кейін әрдайым қолдарын жуатынын (Исламда бұл «истинжа» деп аталады, бірақ күзетшілер әдетте бұған мән бермейтін, өйткені көптеген хань тұтқындары да мұны істей бастаған еді және бұл жиі кездесетін геморройдың алдын алуға көмектескен) айтып берді. Сонымен қатар, ұйғыр тұтқындары ысырапшылдыққа қарсы болып, тамақтың қалдығын дәретханаға тастауға да қарсы болған — кейбір тұтқындар «тамақтың үстіне кіші не үлкен дәрет сындыруға болмайды» деп, мұны тыйым салуды изолятордан сәтті түрде талап еткен көрінеді. Тағы бір тұтқын Айдың салқындау үшін кранды ашып қоюына ашуланып, Айға суды ысырап етіп жатқанын айтып, оған қатты әсер қалдырған. Сол тұтқын бір жолы басқа бір камераласымен, әлгісі құмырсқаны өлтіргені үшін, төбелесіп те қалған екен.
Айдың бұрынғы камераластарының бірі Сейпулла бірде камераларының сыртқы ауласынан қарағаштың жас шыбығын тауып алған. Күзетшілер оны кесіп тастайтынын қорқып, үстін көрпемен жауып жасырып, күн сайын мұқият суарып жүрген. Ақырында ол жалпы тексеріс кезінде байқалып қалып, сол кезде тізеге дейін өсіп қалғанына қарамастан, кесіліп тасталған. Айдың айтуынша, Сейпулла бұған қатты күйзеліп, үш күн тамақ ішпей, ауырып қалған. Кейін оған өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы берілген.
«Сендер соншалықты қорқынышты емес екенсіңдер», – Әбдуәлимен осы жайларды талқылап отырып Ай түйіндеді.
Әбдуәли ұйғыр тұтқындарына қытай тілін үйретуге көмектескен кезде, Ай Вэйгуан олармен жиі сөйлеу жаттығуларын жасайтын.
Кейінірек олар қамаудан шыққаннан кейін әрқайсысы не істейтінін талқылайтын, ал Ай өзінде болған үш жоспарды жазып қоятын: 1) ат жарысы ипподромында ұйғыр жұмысшылары мен олардың балаларына арзан күнделікті таңғы ас беру, сондай-ақ айына бір рет оларға кітап оқып беру, 2) қамаудағылардың балалары үшін балабақша немесе мектеп салу, және 3) бұрынғы тұтқындарға бизнес бастауға көмектесу. Алайда бұлардың ешқайсысы жүзеге аспайтын еді, өйткені кейінірек Ай Вэйгуан өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасына кесілді.
Изоляторының Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жылды қарсы алуы Құрбан айттан (күзетшілер тұтқындарға бір-екі күн бұрын жай ғана намаз оқымауды ескертетін) мүлде өзгеше болды. Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жылда изоляторының қызметкерлері тұтқындарды құттықтауға келді, олардың ішінде әдетте камераларға мүлде жақындамайтын кейбір басшылар да болды. Жаңа жыл күні екі рет тегін тамақ берілді, әрі тұтқындарға қалаған теледидар арналарын көруге рұқсат етілді.
Тұтқындар тұшпара да жасады, бірақ Әбдуәли еттің қандай екенін білмегендіктен және оның денсаулыққа зиян болуы мүмкін деп алаңдағандықтан оны жегісі келмеді, өйткені туберкулез және В гепатиті бар екі тұтқын да басқалармен бірге тұшпара жасауға қатысқан еді. Алайда өзін бақылап отырғандай сезініп, тұшпара жемесе «экстремист» деп таңбаланудан қорыққандықтан, ол өзін мәжбүрлеп біреуін жеді, бірақ бірден жағымсыз реакция болып, оны құсып тастағысы келді. Ақырында ол аса көп күдік тудырмай, мұны іжүзеге асыра алды бірақ бірақ оған дейін қан құсып алған еді.
Тұтқындарды да үйге хат жазуға мәжбүрледі; ол хаттар қатаң цензурадан өтіп, Партияға және изолятордың әкімшілігіне алғыс айтуы тиіс еді. Кейбір адамдардың хат жазатын ешкімі болмады. Олардың көбі мектепке бармағандықтан және дұрыс жаза алмағандықтан, Әбдуәлиден олар үшін хаттарды жазып беруін сұрады, ал кезек болса дәрежесіне қарай белгіленді. Әбдуәлидің өзі де отбасына тірі екенін білдіру үшін бірдеңе жазғысы келгенімен – әсіресе ұйғыр тілінде жазуға рұқсат етілгендіктен – уақыты жетпей қалды. Басқалар үшін қайта-қайта жазып, қайта түзетумен әуре болып, кейбір камераластары бұрынғы нұсқаларды жыртып тастап, мазмұнын өзгертуін сұрағандықтан, ақырында уақыт таусылуға жақындағанда қолында бір-ақ парақ қалды. Шах Мамұтқа қараса, саяси тұтқындарға үйге хат жазуға рұқсат етілмегендіктен, ол үнсіз жылап отыр екен.
Әбдуәли ақыры өзінікін жазуға дайындалып жатқанда, басқа бір тұтқын жасқана келіп, оған өзі үшін де біреуін жазып беруін өтінді. Бұл тұтқынның аты да Әбдуәли еді, ол героинге тәуелді болатын, мұнда екі аптадан бері отырған және сол уақыттың өзінде-ақ қатал қатынастың дәмін татып үлгерген еді. Бас тарта алмаған Әбдуәли оның өтінішін де орындауға кірісті.
Кейін бұл адамның әкесі 5 шілде оқиғасы кезінде жоғалып кеткенін, сөйтіп анасы екі ұлын жалғыз өзі бағып-қағуға мәжбүр болғанын және үлкен ұлының Қытайдың ішкі өңірлеріндегі оқу ақысын төлеу үшін ай сайын бір рет жекеменшік клиникада қанын сатуға мәжбүр болғанын біледі. Хатында героинге тәуелді Әбдуәли Әбдуәлиден анасына бір құпияны айтумен осы хатты аяқтауды өтінді: енді оған қанын сатудың қажеті жоқ, өйткені ағасы оқуын тастап кеткенін одан жасырып, өтірік айтып жүрген — мектептен шығып, өзі де героинге тәуелді болып қалған еді.
Содан кейін хаттар жиналып алынды, ал Әбдуәли Гэ Цянға өзіне қағаз жетпей қалғанын айтқанда, Гэ Цян оған қосымша бірнеше парақ берді. Алайда басқа бір Әбдуәлидің оқиғасынан еңсесі түсіп, әрі хатының тексерілетінін білгендіктен мазасызданып, жазу қиынға соқты. Ол мұны Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл өтіп кеткеннен кейін ғана жазатын болды, бірақ сол уақытқа дейін хаттардың бастапқы топтамасы әлдеқашан жіберіліп қойған еді, сондықтан Әбдуәлидің хаты олармен бірге жіберілмейтін болды.
2014 жылғы 10 наурызда прокуратура Әбдуәлидің ісін «қоғамдық салымдарды заңсыз тарту» ісі ретінде рәсімдеді, содан кейін полиция тергеушілері біржола ғайып болып, олардың орнын прокурорлармен жиі әңгімелесулер басты. Наурыз айының соңында орта жастағы әйел прокурор Әбдуәлиге шындықты айтып, оған қылмыс құрамын дәлелдеуге пайдаланатындай ештеңе мүлде жоқ екенін, бірақ оны полицияның қолына қайта түсіріп алмау үшін осы айып бойынша тергеуді жалғастыра беретіндерін жеткізді; өйткені ондай жағдайда нәтиже жай ғана қаржылық қылмыс емес, полицияның өзі белгілейтін (тыңшылық, сепаратизм және т.б.) айыптар болар еді.
Ол неге істі жай ғана полицияға қайтарып, дәлел жеткіліксіз екенін айта салуға болмайтынын сұрағанда, прокуратурадағы әйел олардың мұны үш рет жасағанын айтты. Алайда іс автономиялық өңірдің саяси-құқықтық істер жөніндегі комиссиясы (政法委) тікелей араласқан іс болғандықтан, оларда оны әрі қарай жүргізуден басқа амал болмаған.
Сол уақыттан бастап, мүмкін оны енді саяси тұтқын деп санамағандықтан оның тергеу изоляторындағы жағдайы да жақсарды. Күзетшілер бұрынғыдай қатал болмай, кейде онымен ұйғырша сөйлесіп, дәлізбен жүргенде айналаға көбірек көз жүгіртуіне рұқсат ететін болды. Сол кезде ол өзімен бірге істес болған екі серіктесі — Диляр мен Меметсидиқты — камераларынан көріп қалатын. Меметсидиқтың шашы ағарып кетіпті. Бір жолы ол Дилярдың жымиып тұрғанын көрді, бейне бір «әділдік жеңді» дегісі келгендей.
Дәл сол кезде ол ақыры адвокатпен екі рет кездесуге мүмкіндік алды, бірақ алғашқы кездесуде үміті біршама сейілді. Тағы да тергеу бөлмесінде болды, тек бұл жолы Әбдуәли тордың ішінде емес, адвокатпен үстелдің екі жағында отырып сөйлесті. Әбдуәли көп ұзамай-ақ адвокаттың оның ісімен мүлде таныс емес екенін аңғарды: істің матералдары әрқайсысы 200 беттен тұратын он екі дәптерге жиналып, адвокаттың екі жағына үйіліп қойылған еді. Дегенмен, жағымды жағы да болды. Бұл кездесулер Әбдуәлиге сыртқы әлеммен аз да болса қайта байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Ол өзіне байланысты отбасы мүшелерінің де, әлеуметтік ортасындағы адамдардың да ешқайсысы ұсталып кетпегенін білді. Сондай-ақ адвокат оған қызының суреттерін көрсетті. Мұны көргенде Әбдуәли өзін ұстай алмай жылап жіберді, содан кейін адвокат суреттерді жинап қойды.
Дегенмен қатаң бақылау сақталатын еді: адвокат сезімталдығы ықтимал сұрақтардың ешқайсысына жауап беруден бас тартып, бөлмедегі камераларды нұсқады. Әбдуәли өзі жазып, бірақ жібере алмаған хатын жеткізіп беруді сұрағанда, адвокат бірден үзілді-кесілді бас тартты; содан кейін Әбдуәлиді тінтіп, рұқсатсыз хатты кездесуге алып келгені үшін ұрысты.
Бір есте қаларлық жағдайда Әбдуәли өзіне лағман жеп алуға мүмкіндік тапты, бірақ өте әдеттен тыс жолмен. Бір тұтқын — Әбдусалам — героин қолданғаны үшін ұсталып, 6 айға сотталған еді, алайда жаза мерзімі түрмеге ауыстыруға тым қысқа болғандықтан, оны тергеу изоляторының «еңбек камерасына» орналастырды. Онда тұтқындар басқаларға қарағанда еркін болып, басқа тұтқындарға тамақ жеткізу, изолятор ауласын тазалау және қызметкерлердің кеңселерін жинау сияқты жұмыстарды атқаратын.
Әбдуәлимен дос болғаннан кейін, Әбдусалам онымен әртүрлі нәрселер туралы сөйлесетін. Бірде ол оған туған ауданы Келпінде болған бір оқиға туралы айтып берді: бір ұйғырды жол полициясы тексеру бекетінің алдынан мотоциклімен «тым жиі» өтіп жүргені үшін атып тастаған екен. Бұл оқиға жергілікті тұрғындардың наразылығын туғызды, ал кейін наразылық білдірушілерге қарсы қатаң қуғын-сүргін жүргізілді.
Тамақ арбасымен камераның жанынан өтіп бара жатқанда, Әбдусалам Әбдуәлиге жиі «Гүлен Мырза» деп дауыстайтын, бірақ Әбдуәли оның өзінің ескі интернеттегі лақап атын қайдан естігенін мүлде білмейтін. Бірде камераның сыртқы алаңында жүргенде, Әбдуәли қабырғаның арғы жағынан Әбдусаламның өзін шақырғанын естіді. Оның ата-анасы изоляторға жақын жерде тұратын, ал анасы оған лағман жасап әкелген екен. Оны Әбдуәлимен бөліскісі келіп, ол кеспе мен қуырдақ сорпасын дорбаға салып, қабырғаның үстінен лақтырып жіберді. Алайда сыртқы алаңдардың үсті торкөз темірмен де, қоршаумен де жабылғандықтан, дорба ілініп қалып, кеспе мен қоспалар саңылаулардан баяу сырғып, тамшылап түсе бастады. Кішкентай бала сияқты, Әбдуәли тамшыларды аузына тосып қағып алып, сосын секіріп, қолы жеткен кеспені тартып алуға тырысты. Бүгінге дейін ол мұны өмірінде жеген ең дәмді лағман деп еске алады.
2014 жылдың ортасында Әбдуәли 1-блоктағы 7-камераға ауыстырылды да, ондағы камера бастығының ұйғыр екеніне таңғалды — бұл алғаш рет еді. Бұрынғы ауыстырулардан айырмашылығы, бұл жолы ешқандай «бастапқы» қорлау не зорлық-зомбылық болған жоқ; тіпті Әбдуәлиге еденнің орнына сәкіден орын берілді. Бастық Әблиз бұған дейін 80-жылдары кәсіпкер ретінде көп ақша тапқан, кейін үкімет қызметіне өтіп, Корладағы Текіші ауылының басшысы болған еді. Кейін ол да, орынбасары Чжан да парақорлық үшін тұтқындалып, қазір бір камерада отырды.
Әбдуәли Әблиздің қаншалықты қарапайым әрі қонақжай екенін көріп таңғалды; бұл өзін жоғары ұстайтын Чжанға мүлде өзгеше еді. Камерасындағы қорлау мен әлімжеттікке қарсы болған Әблиз оны барынша азайтып, аптасына бір-екі рет алатын нанға оралған кәуабын жиі басқалармен бөлісетін.
Бірде ол Әбдуәлиге Корладағы отбасын жоспарлау бөлімінің адамдарын бастап, жоспардан тыс сегіз айлық жүкті жергілікті бір әйелді қуып, оның Тұрпанға қашып кеткені туралы айтып берді. Оны іздеп тауып, Әблиз және басқалары дәрігерлерге күштеп жасанды түсік жасаттырып, сәбиді өлтірген. Бұл оқиға Әблизді үнемі мазалап жүрді, әрі ол Әбдуәлиге мұнда ұсталып, қамалып қалуын сол туылмаған сәбидің кегі деп сенетінін айтты. Түнгі күзет кезінде Әбдуәли Әблиздің жиі дөңбекшіп, қорқынышты түс көретінін көретін, содан кейін ол келесі күні еңсесі түсіп, жабырқаңқы жүретін.
2013 жылғы қарашадағы жаппай тұтқындаулардан бөлек, Әбдуәли 2014 жылдың наурызында және 2014 жылдың маусымында ұйғыр тұтқындарының күрт көбейгенін де байқады. 2014 жылғы наурызда ұсталғандардың көбін Куньмин вокзалындағы пышақпен жасалған шабуылдан кейін Қытайдың ішкі аймақтарынан әкелген. Ал 2014 жылғы маусымдағы тұтқындаулар Үрімшідегі көкөніс базарында болған жарылыстың салдары еді және алдымен жас жігіттерді қамаудан басталған. Алайда 2014 жылдың шілдесіне қарай жасы үлкен адамдар да жаппай ұстала бастады, олардың ішінде қарттар да болды. Тергеу изоляторындағы өмірге мүлде бейім емес бұл адамдар үшін жағдай аса ауыр тиді. Әсіресе Әбдуәли үшін жүре алмайтын бір қарттың әр тергеуге апарылып-қайтарылуы үшін көтеріп әкелінетінін көру өте ауыр болды. Әбдуәлидің камераластарының бірі Әбдурахман бұл қарттың өзін бала кезінде дінге үйреткенін айтып, оны әрдайым өте мейірімді адам ретінде есінде сақтағанын жеткізді.
Саяси тәрбие мен діни қайта тәрбиелеу соған сәйкес күшейтіліп, сыртта өткізілетін уақыт азайды. Бір рет оларға дәріс оқып, намаз оқып ұсталған, ұйғырша сөйлеген немесе жалған тәубе хаттарын жазған кез келген адам жалғыз камераға қамалып жазаланатынын ескерту үшін бір ұйғыр нұсқаушы келді. Жалпы ахуал әлдеқайда ширығып, күзетшілер қатаңдай түсті. Бұған сыртқы периметрді айнала өтетін көтеріңкі жолмен жүретін патрульдер пайдаланатын сырттағы бақылау терезесін стандартты 10-нан 19-ға дейінгі сағаттардан ұзақ уақыт ашық ұстаудан (кейде олар мұндай өтініштерді қанағаттандыратын) үзілді-кесілді бас тарту да кірді.
Изоляторы ұйғыр саяси тұтқындарымен толыға берген сайын, Әбдуәлиге тергеулер кезінде қайтадан аудармашы міндеті жүктелді. Бұл кейде оны басқа ауыр жұмыстардан босатқанымен, ол мұндай тапсырмалардан жиі қашқақтауға тырысатын. Себебі біреудің қасіретті тағдырына жанама түрде болса да қатысушы болып қалу ойының өзі оған аса ауыр тиді — мұндайдан кейде құтылу мүмкін болмаса да.
Мамырдың 22-сіндегі базардағы жарылысқа байланысты жүргізілген соңғы қамаулар толқынында тұтқындардың басым бөлігі ұсталғанымен, Әбдуәли білетіндердің ішінде бұл оқиғадан хабардар болғаны небәрі екеу ғана еді. Қалғандары «жиһад» пен «хижрат» туралы уағыздарды тыңдағаны, осындай мазмұнды телефонға жүктегені, қытай өнімдерін бойкоттауға шақырғаны және «Еркін Азия Радиосын» тыңдағаны сияқты себептермен ұсталды. Ал жарылыс туралы білген екі адам оны өз көздерімен көріп, суретке түсіріп, WeChat-та бөліскен, сөйтіп соның салдарынан қамауға алынған.
Екеуінің бірі Гума ауданынан шыққан Нұрмемет есімді жас жігіт Әбдуәлимен бір камерада отырды; ол Әбдуәлиді «Гүлен мырза» ретінде де білген еді. Әбдуәли одан Нұрмеметке қай тілді үйретуін қалайтынын (қытай, ағылшын немесе түрік) сұрағанда, Нұрмемет ойланбай қытай тілін таңдады да, өте тез үйренетінін көрсетті. Ол Әбдуәлидің жаттығу тәртібін қайталауға тырысқанымен, жаңа тұтқын ретінде 51 күн бойы қатаң бақылауда болып, жаттығуға әрекеттенген сайын ескерту алатын.
Бірде Әбдуәли одан оқиғаның фотосуреттерін неге интернетте бөліскенін сұрады, ал Нұрмемет «кәпірлерге» қарсы жасалған бұл «жиһад әрекеті» оны қуантқанын мойындады. Әбдуәли оны ұрысып, қауіпсіздік тым қатаң кезде қуанышын осылай білдіргені үшін ұсталып қалу ақымақтық екенін, енді жүкті әйеліне қарайласатын ешкім қалмайтынын айтты.
Олардың камерасында Ван Пин деген, бір адамды өлтіріп, денесін бөлшектеп тастаған кісі өлтіруші де болды. Көбіне ол өзімен-өзі болып, қытай дойбысын ойнайтын, бірақ Нұрмемет қытай тілін жаттықтыру үшін онымен сөйлесіп кетті, бұл Әбдуәлидің жиіркенішін тудырды. Бірде Нұрмеметке тазалау жұмыстары тапсырылып, оларды дұрыс түсінбегені үшін жазаланбақ болғанда, Ван Пин оны жақтап шығып, жазаны оның орнына өзі қабылдайтынын айтты. Бұл Әбдуәлиді таңғалдырды және, сірә, күзетшіні де көндірген сияқты, өйткені жаза күшін жойды. Кейін Нұрмемет Әбдуәлиге Ван Пинді мұсылман қылуға тырысып жүргенін айтты, өйткені әлгі адам екі айдан кейін өлім жазасына кесіледі, ал Нұрмемет оның кәпір күйінде тозаққа кетуін қаламады.
2014 жылғы маусым айының басында, тұтқындар таңертеңгі отыз минуттық үзілісте болған кезде, камераның сыртындағы ашық ауадағы демалыс алаңына кенеттен көзден жас ағызатын газға ұқсас бір баллон лақтырылды. Газ камераға кіріп, тарала бастағанда, тергеу изоляторының бастығы дауысзорайтқыш арқылы ештеңеден алаңдамауды, бұл тек сынақ екенін айтып, камералардың хатшыларына бәрінің реакциясын тіркеуді тапсырды: қанша адам есінен танып құлап жатқанын, қаншасы құсып жатқанын, қаншасының тыныс алуы қиындағанын белгілеуді бұйырды. Әбдуәли жан-жағына қарағанда, пәкістандық бір тұтқын — Сейпулланың — ес-түссіз жатқанын, үшеуінің дәретхананың алдында құсып тұрғанын, ал басқаларының су құбырының алдына тізіліп, беттерін абыр-сабыр болып жуа бергенін көрді. Сейпулланың жағдайы оны алаңдатқандықтан, Әбдуәли ішкі байланыс құрылғысы жаққа қарай жылжыды, бірақ оны бірнеше қытай тұтқыны тоқтатып, біреу нақты аурудан есінен танып қалмаса, медпункттен аулақ болған дұрыс екенін айтты. Олардың айтуынша, медпункттің өзі — жеке тозақ: адамды байлап тастап, 24 сағат бойы солай ұстайды, әрі көбіне толық жазылып үлгермесе де, камераға тезірек қайтуға асығып кетеді. Ақырында, жарты сағаттан кейін шынымен де бәрі қалпына келді: құсқандар да айығып, Сейпулла да есін жиды.
Хань ұлтының тұтқындарының бірі оларға тәжірибе жасалып жатқанын, ал көзден жас ағызатын газ баллонының сынақтан өтпеген жаңа үлгі екенін айтты. Әбдуәли мұны қисынды деп тапты да, осыған дейін ішкен барлық дәрілеріне және өткен медициналық тексерулеріне мүлде басқа көзбен қарай бастады. Бұл рәсімдердің көп тұсы түсініксіз еді: оларға қандай дәрі екені белгісіз таблеткаларды беріп, көп ұзамай қан, сілекей және зәр талдауларын алуы; медицина қызметкерлерінің ықтимал жанама әсерлер туралы сұрақтар қоюы; сондай-ақ қолдарынан алынатын қанның мөлшері бір қапшыққа толатындай көп болуы. (Әбдуәли алғашында бұл қанды сатып жіберуі мүмкін деп күдіктенген еді.)
2014 жылғы 2 маусымда Әбдуәлиді адвокатпен кездесуге шақырды, оны нөмірімен емес, атымен атап шақырды. Бұл оның бұрын кездескен адвокаты емес, өзі танымайтын, жуырда ғана университет бітіргенге ұқсайтын жас әйел екен. Ол қателік болған жоқ па деп сұрайын деп тұрғанша, әйел телефонынан бір суретті көрсетті: онда бір наразылық білдіруші Әбдуәли мен Илхам Тохтидің (Илхам Тохти сол жылдың басында тұтқындалған) фотосуреттері бар плакатты көтеріп тұр екен, әрі одан ол адамды танитынын-танымайтынын сұрады. Алайда Әбдуәлидің жауап беруге де үлгермей жатып, әйел изоляторы қызметкерлерінің біріне айқайлап, бұлардың басқа Әбдуәлиді шатастырып әкелгенін, өйткені мынау суреттегі «қылмыстық күдіктіні» танымайтынын айтты. Содан кейін ол бөлмеден шығып кетті, ал Әбдуәлиді қайтадан камерасына алып кетті.
Бүкіл оқиға және адамдардың оны ұмытпағаны оны соншалықты қуантты, сондықтан күзетші оған баяулауын айтып: «Сен камераға бара жатырсың ба, әлде тойға ма?» — деп сұрауға мәжбүр болды.
Маусым айының ортасында Әбдуәлиді кенеттен тағы да жаңа камераға ауыстырды — бұл «жаттығу камерасы» еді, онда ол бәрін қайтадан нөлден бастап, дәретхананы ысқылау сияқты міндеттерді орындауға тиіс болды. Қамауда отырған уақытында алғаш рет камераның бастығы — Сычуаньнан шыққан адам — одан арқасын уқалап беруін сұрады. Әбдуәли мұны қорлық деп санады және ақырында оны онша жақсы істей алмады, соның салдарынан бастық ашуланып, мұны істей алатын басқа біреу бар ма деп сұрады. Бір ұйғыр тұтқын қуана араласып, бастықпен әңгімелесе бастады да, сыбырлап Әбдуәлиге олардың бір-бірін танитынын айтты.
Тахир есімді бұл адам Әбдуәлидің 2001 жылы Үрімшіден Ланьчжоуға баратын пойызда танысқан кісісі еді. Ол бұған дейін де түрмеде болған: 1993 жылы «Ұйғыр бостандық ұйымын» және газет құрды деген айыппен қамауға алынған. Ал 2002 жылы қайтадан сотталып, бұл жолы «Хизб ут-Тахрир» ұйымының қызметіне қатысқаны үшін 8 жылға жаза кесілген. Әбдуәли онымен байланысын үзбей жүрді. Бір жолы Тахир оны ұйғыр тіліндегі балабақшалар ашу ойынан бас тартуға көндірмек болып, мұның тек басына бәле әкелетінін, ал түрменің — қандай жағдай болса да аулақ болу керек тозақ екенін айтқан еді.
Камерада Тахир Әбдуәлимен сөйлесуден қашқақтап, көбіне хань тұтқындарымен араласып жүрді, дойбы мен карта ойнайтын. Ол камераның «бастығымен» де жақсы қарым-қатынаста болды, өйткені бастық өзіне арналған жақсырақ тамақты, сондай-ақ темекі мен медпункт арқылы арнайы дәріні Тахирдің ақшасына алдыртатын. Бұл қарым-қатынастың пайдасы Әбдуәлиге де тиді: енді одан бастықтың арқасын уқалауды талап етпейтін болды, әрі бірнеше күннен кейін жаңа тұтқын келген соң, ол дәретхана кезекшілігінен де босатылды.
Түгендеу кезінде, бәрі өздерінің қамауға алыну жай-жапсарын айтуы керек болғанда, Әбдуәли Тахирдің «сепаратистік» материалдарды сақтағаны үшін ұсталғанын білді, бірақ нақтысын кейінірек — бастық жаңадан келген кейбір тұтқындардың қамауға алыну жағдайларын қытай тілінде жазып беруді тапсырғанда ғана білетін болды. Әбдуәли осы мүмкіндікті пайдаланып, Тахирмен де сөйлесіп, одан неге мұнда түскенін және неге үнемі сонша көңілді жүретінін сұрады.
Тахир жақында жүргізілген қатаң шаралар кезінде оның компаниясы «зиянды» деп нысанаға алынғанын, бұған ішінара өзінің бұрын түрмеде болғаны себеп болғанын түсіндірді. Басқалардың бәрін қиындыққа ұшыратпау үшін, бұл жүздеген адамға әсер етуі мүмкін болғандықтан, ол полицияға өзі барып беріліп, Илхам Тохтидің қызы Жәуһердің сөзін сақтап қойғанын мойындады. Неліктен сонша қуанышты болғанына келсек, ол қазір қамаудағы өмірді сырттағы өмірден тыныштау деп санайтынын айтты, өйткені сыртта ол үнемі қорқынышпен өмір сүретін еді. Ол қайтадан түрмеге түсуден қорықпайтынын айтып, мұны оқу-үйрену тәжірибесі ретінде пайдаланатынын жеткізді.
Бірде Тахир душ қабылдап жатқанда, Әбдуәли оның арқасындағы көптеген тыртықтарды байқап қалды. Олар оның алғашқы қамауға алынуынан кейін тергеушілер пеште қыздырған кірпіштерді арқасына қойғаннан қалған еді.
«Жаттығу камерасында» бір апта өткізгеннен кейін, Әбдуәлиді қайтадан Әблиз бастық болған ескі камераға жіберді; Тахирді сағынатынына қарамастан, ол бұған қуанды. Маусымның соңына қарай Гуанчжоуда ұсталған және Үрімшіде тек уақытша қамауда болып, бірнеше күннен кейін Хотанға ауыстырылуы тиіс болған Яқупжан деген тағы бір саяси тұтқынды қабылдады. Ол өте жас еді, жаңа ғана жыныстық жетілу кезеңіне енгендей көрінді. Камераға тәртіпті білмей кірген ол қолын басының артына қоймады, сонда Әблиз лауазымды тұтқындарының біріне белгі берген соң, ол Яқупжанды шешіндіріп тастады. Содан кейін екі тұтқын оны ұра бастады.
Бұған шыдай алмаған Әбдуәли олардың бірін итеріп жіберді, содан кейін екіншісі тоқтап, бірдеңе айтпақ болып тұрған, бірақ райынан қайтқан Әблизге қарап қалды. Сол сәтте тұтқындар Яқупжанның қолдан жасалған тұмарын тартып алған еді, ол бұл жағдайға соққыдан да қаттырақ күйзелгендей болды. Әбдуәли оның түйілген жұдырығын көргенде, сыбырлап: бұл «жұдырық түйетін емес, ерін тістеп, үнсіз шыдайтын жер» деді. Яқупжан жылап жіберіп, тұмардың анасы өзі жасап берген, ешқашан тастама деп аманаттаған естелік екенін айтты.
Ол отырып, тынығып алған соң, Әбдуәли алда болатын жазадан қорқа бастады, өйткені саяси тұтқынның жағына шығудың әдетте ауыр салдары болатын. Ол өзін сөккен Әблизге қарады.
Осы уақытта кейбір хань ұлтты тұтқындар Яқупжанның тұмарымен ойнауын жалғастырды. Бір сәтте ол Яқупжанның алдына түсіп қалды да, Яқупжан оны алуға ұмтылған еді, бірақ бұған дейін оны ұрған тұтқын оның қолын басып, бетінен теуіп жіберді. Соның салдарынан көптеген тұтқындар қосылып, Яқупжанды қайтадан ұра бастады.
Әбдуәли баланы қорғау үшін оның үстіне жата кетті. Көп ұзамай камераның есігі ашылып, ішке хань ұлтының күзетшісі кірді де, Әбдуәлиді алып, ертіп әкетті.
Оны қорқынышты жалғыз адамдық оқшаулау камерасына алып бара жатыр деп нық сенген Әбдуәли, олардың күзетшінің кеңсесіне келіп тоқтағанына таңғалды; онда әлгі күзетші Әбдуәлиге шай ұсынды. Әбдуәлидің төбе шашы тік тұрды: күзетші оған оның іс қағазын оқып шыққанын және адамның өз мұрат-мақсаттары үшін түрмеге түскенін алғаш рет көріп тұрғанын айтты. Ол Әбдуәлидің саяси ұстанымдарын құптамаса да, оның Яқупжанды қорғағанын көріп, Әбдуәлиді жақсы адам деген қорытындыға келіпті. «Жұмысқа байланысты себептер» салдарынан оған Әбдуәлидің дұрыс әрекет еткенін айтуға тыйым салғанымен, істегені үшін оны жазалай да алмайтынын жеткізді, өйткені өзгелерге зиян келтіру оның қағидаттарына қайшы еді. Әбдуәлиге оны адам саны аз камераға ауыстыратынын айтып, күзетшілік кезекшілігі түскен түндері өзіне ағылшын тілін үйретуін өтінді. Күзетші райынан қайтып, ұсынысын кері алып қоя ма деп алаңдаған Әбдуәли еш ойланбастан келісті.
2014 жылғы 4 шілдеде Әбдуәлидің сот процесіне қатысты рәсімдер басталды. Ол мұны спектакльге теңеді, өйткені адвокаттан бастап прокурорларға, судьяларға және айыпталушылардың өздеріне дейін — бәрінің де өз рөлі болды; олар алдын ала жазылған қимылдар мен диалог бойынша әрекет етті. Дайындық екі ай бұрын басталған: Тяньшань районының халық прокуратурасынан прокурорлар Айгүл мен Әбдуразақ Әбдуәлимен кездесіп, одан мойындауына қатысты нұсқау берген. Оған тағылған айыптар әуелде «жалған жарғылық капитал енгізу» болып басталып, кейін «заңсыз қаражат жинау» деп өзгертілген еді, ал енді «қоғамдық салымдарды заңсыз тарту» деген бап бойынша түпкілікті бекітілді.
Бастапқыда Әбдуәли бұл айып бойынша мойындау қағазына қол қоюдан бас тартты, мұны өзіне жасалған қорлық деп айтты. Шыдамы таусылған Әбдуразақ оған ашық түрде: «Бұл — Қытай», — деді; Әбдуәлидің ағасы жалдаған адвокат тек актер ғана, прокурорлар нұсқағаннан басқа ештеңе айтпайды және Әбдуәлидің кінәсіздігін ешқашан қорғамайды. Егер Әбдуәли «мойындаса», жаза жеңіл болады, ал қасарысып тұрып алса, олар оған мемлекеттің екітілді білім беру саясатына қарсы шықты деген жаңа айыптар қосуға мәжбүр болады да, сонда ол өмір бойына қамалады. Әбдуразақтың айтуынша, Әбдуәлидің ағасы оларды талай рет көруге келген, соның салдарынан Әбдуәли өз ұстанымына күмәнданып, ақыры көнген. Мойындау қағазына қол қоя отырып, ол онда Диляр мен Меметсидиқтың да қолтаңбалары тұрғанын көрді.
4 шілдеде Әбдуәли, Диляр және Меметсидиқ үшеуі де сот залына әкелінді; залда олардан басқа олардың үш адвокаты, үш прокурор, бір судья, бір хатшы және полиция ғана болды. Үшеуі бірнеше сұраққа жауап бергеннен кейін, прокурорлар алдын ала дайындалған мәлімдемелерін оқып берді, ал адвокаттар үшеуін “қорғап”, олардың өз қылмыстарын қаншалықты жақсы мойындағанын мақтап сөйледі. Әсіресе бір адвокат олардың дәрістерінің бірінен кейбір үзінділерді келтірді, оның мазмұны “ұлтаралық бірлікті” нығайту мен ілгерілетуді қолдайтын еді. Содан кейін үшеуі өздерінің “мойындауларын” растауға мәжбүр болды. Дәл осылайша айғақтарды тыңдау отырысы аяқталды — нағыз “сот” үшін бір түрдегі дайындық.
Осыдан кейін олар бөлек бөлмеге барып, жүздеген беттен тұратын «дәлелдерге» қол қоюға мәжбүр болды.
2014 жылғы 11 шілдеде ресми сот отырысы өтті. Бұл жолы Әбдуәли бұған дейін адвокатына отбасынан ешкімнің қатысуын қаламайтынын, өйткені оны осындай күйде көру оларға ауыр тиетінін айтқанына қарамастан, Әбдуәлидің, Дилярдың және Меметсидиқтың отбасы мүшелері мен туыстарының бәрі де қатысып отырды.
Әбдуәлидің ағасы Әбдуәлидің ең сүйікті киімін — ақ шалбар мен көк жейдені — киіп келді; қасында әйелі, әпкесі және қарт анасы да болды. Анасы өзін әрең ұстап, ернін тістелеп отырды, ал Әбдуәли оның қан шыққанын көрді; әпкесі болса шешесінің қолын қатты қысып ұстап тұрды.
Сот процесі алдын ала жаттықтырылғандай жүріп жатқанымен, Диляр өзіне тағылған айыптарды түсінетінін растауды сұрағанда бәрін таңғалдырды: ол жай ғана растаудың орнына, бұл жолы бәрін өте жақсы түсінетінін айтты, өйткені бәрі өз ана тілінде жүргізіліп жатыр екен, ал өткен жолы қытай тілінде болған. Тіл үшін күреске деген осы берілгендік, дәл қазірдің өзінде де, Әбдуәлиді жігерлендірді. Сұрақтарға өз жауабында ол тек «иә» немесе «жоқ» деп қана жауап беруге нұсқау алғанына қарамастан, отбасына дауысын сәл ұзағырақ естірту үшін, мүмкіндігінше ұзақтау сөйлеуге тырысты.
Сот үкімі шықпай аяқталып, үшеуін сыртқа алып шықты. Сол сәтте Дилярдың анасы оны құшақтау үшін оған қарай ұмтылды. Полиция оны дөрекі түрде итеріп жіберді, бұған жауап ретінде Диляр босанып шығып, анасына бармақ болды, бірақ оны теуіп, жерге құлатты. Ахуал кенеттен өте шиеленісіп, ондаған қарулы полиция қызметкері қаруларын дайындай бастады, алайда ақырында шиеленіс басылып, ешқандай оқиға болмай өтті. Үш айыпталушыны бөлек бөлмеге алып барып, тағы да бітпейтін қағаздарға қол қойдырып, саусақ іздерін бастырып, мөрлетті.
Осы уақытта сот қызметкері кіріп, Әбдуәлиге анасының оны өте мақтан тұтатынын, бірақ оның сотта компанияларының қаржысы туралы ештеңе білмейтінін айтқанын ұнатпағанын жеткізді; анасы оны бұл дүниеге ер-азамат болып, өз іс-әрекетіне жауап беруі үшін әкелгенін айтқан екен. (Анасы білмегені — Әбдуәли шынында да олардың қаржысы туралы ештеңе білмейтін, өйткені ол негізінен сөз сөйлеумен және олардың ісін халыққа кеңінен танытумен айналысқан.)
Сот полициясы Әбдуәлиді Людаован тергеу изоляторына қайта алып бара жатқанда, олар онымен әңгімелесе бастады да, жуырда босатылып, жазасының қалған бөлігін сыртта өтеуге жіберілген «Зейдулла» деген бір тұтқын туралы сұрады. Полиция мен кейбір тұтқындардың арасында Зейдулланың аты жаман болып, оны «шайтан» деп атайтын: ол тергеу изоляторының күзетшілеріне аудармашы ретінде ғана емес, сондай-ақ оларға 10-нан астам істі «ашуға» көмектескен. Камераның бастығы ретінде ол көптеген артықшылықтарға ие болып, тұтқындардың басым бөлігі оны жиіркенішті сатқын-доносшы ретінде жек көретін; тіпті басқа камера бастықтарын да сонша істі «ашпағаны» үшін бір кездері ұрысқан. Полиция Әбдуәлиге де, аудармашы болуға мүмкіндігі бола тұра, Зейдулла сияқты нәтиже көрсете алмағанын айтты.
Зейдулла бір кезеңде Әбдуәлиге бірнеше рет «кадрлар асын» алдырып беретін, бірақ Әбдуәли әр жолы оны хань ұлтты камераласқа беріп жіберетін. Ақырында Зейдулланың өзі камераға келіп, ағылшын тілін үйренгісі келетінін сылтау етіп, Әбдуәлиді жаттығу камерасынан шығарып, Зейдулланың камерасына ауыстыруды ұсынды. Алайда Әбдуәли қышымаға шалдыққанын айтқаннан кейін, ол бұл ойынан тез-ақ бас тартты.
Зейдулланың парақорлық үшін отырғаны — Әбдуәлиді әуелден-ақ күмәндандырған жайттардың бірі еді, өйткені парақорлықпен айыпталған адамдарды әдетте басқа тергеу изоляторында ұстайтын. Кейінірек ол Зейдулланың саяси тұтқындар отырған камералардың арасында жиі ауыстырылып жүргенін де еститін (шамасы, олардың сеніміне кіріп, кейін сатып кету үшін).
Әбдуәли есіне алған тағы бір ұқсас тұтқын — Қадир есімді адам еді; ол Усу қаласынан болса да, қытайша мүлде білмейтінін мәлімдейтін, марихуана сатушы болса да саяси тұтқын ретінде таңбаланған, әрі жазадан да, камералардан да ешқандай айқын қорқынышы жоқ сияқты көрінетін. Әбдуәли аудармашы ретіндегі міндеттерінен босатылғаннан кейін көп ұзамай Қадирді Зейдулланың камерасына ауыстыратын, ал Қадир мен Зейдулла жиі Гэ Цянмен бірге көрінетін, бұл Әбдуәлидің күдігін одан әрі күшейте түсті.
Соттан көп ұзамай, Әбдуәлиге өзін жеңілірек камераға ауыстыратынын айтқан күзетші шынымен де уәдесінде тұрды. Әбдуәлиді жаңа камераға ауыстырды, онда оқығанды ұнататын әрі, жалпы тұтқындарға қалағандарын істеуге мүмкіндік беретін хань ұлтты бастығы бар еді. Екі күн еденде ұйықтағаннан кейін, Әбдуәлиге сәкіге шығуға рұқсат етілетін болды.
Бұл камерада қытай және ұйғыр тілдеріндегі кітаптар көп болды, олардың ішінде Халидә Исрайылдың («Кечмиш») және Зордун Сабирдің («Ана Юрт») шығармалары да бар еді. Бес ай бойы бұған тыйым салынғаннан кейін кенеттен ұйғыр тілінде оқып, сөйлей алуы Әбдуәлиді қатты таң қалдырды. Сөйтсе, ұйғыр кітаптары Меметюсуп есімді тұтқынға тиесілі екен: ол бір қарт қытай ер адамын өлтірген және есі ауысқан деп саналған екен, ал күзетшілер оған оқуға рұқсат беру оның әурені азайтуға көмектеседі деп шешкен.
Меметюсуп жас әрі мығым денелі еді, өлім жазасына кесілген болатын. Билік өкілдері оған 1,5 миллион юань төлесе, шешімді қайта қарауға болатынын хабарлаған — тіпті (басқа камераның бастығы) Әблиз бұл ақшаны табуға көмектесетінін де ұсынған екен — бірақ Меметюсуп бұл ұсыныстан бас тартты. Көп оқитынын ескеріп, Әбдуәли оны, өзінен қашқақтаған басқалар сияқты, жынды деп сенбеді. Ал Меметюсуп көбіне өзімен-өзі болып, Әбдуәлиден де бойын аулақ ұстағандай көрінетін, бірақ бір күні кенеттен оған ашылып, Әбдуәлиге өз оқиғасын айтып берді.
Маралбеші уезінен шыққан Меметюсуп пен оның қарындасы 2003 жылы Маралбешіде болған жер сілкінісі салдарынан жастайынан жетім қалды: зілзала кезінде екеуінің де ата-анасы қаза тапқан. Алғашында олар әжесінің қамқорлығында болды, алайда әжесі қайтыс болған соң, бірінен кейін бірі әртүрлі нағашы-жиен, ағайын-туыстарының қолында тұруға мәжбүр болды. Ақырында жергілікті партия хатшысы келіп, оларды жергілікті балалар үйіне алып кетті. Бұл мекеме адам тым көп жиналған, таршылық көрген орын еді, көп ұзамай балалардың едәуір бөлігі Үрімшіге жіберілді. Ал қалғандары сол жерде қалып, күннің жартысын балалар үйіндегі сабақта өткізіп, қалған жартысында жергілікті базарда шәкірт болып жұмыс істеді.
Меметюсуптың қарындасы Үрімшіге жіберілгендердің қатарында болды, бұл жағдай оны Маралбешіден кетіп, қарындасына өзі қамқор бола алу үшін барынша еңбек етіп, жөндеу жұмыстарын меңгеруге бел байлатты. 2010 жылы ол ұстазымен бірге Үрімшіге көшті. Онда Меметюсуп күннің жартысын ұстазымен бірге жұмыс істеп, қалған жартысында қарындасын табу мақсатында «қара такси» айдап жүрді. Ол қарындасы жіберілген балалар үйін тапқанымен, оған бір хань ұлтты азаматы қамқорлығына алғаны айтылды. Сол адамның мекенжайы берілгенімен, бұл іздеу ақыры еш нәтижесіз аяқталды.
Бір күні ол қолы жоқ қарт хань қытай клиентін алып, оны үйіне жеткізгеннен кейін, заттарын көтерісіп беруге шешті. Пәтердің есігіне келгенде, ол шошып кетті: ішінде қарындасына қатты ұқсайтын жас әйел тұр екен, бірақ ол оны танымады да, онымен қытай тілінде сөйлесті. Қарт еш қысылмастан оның өзінің әйелі екенін айтты.
Оның шынымен де қарындасы екеніне нық сенген Меметюсуп сол пәтерді аңдып жүре бастады. Ол осылайша бір апта бойы бақылап, ақыры батылданып есікті қақты. Алайда есікті ашқанда, ол жерде басқа бір ерлі-зайыпты тұрып жатқанын көрді де, қарт кісінің ізін жоғалтып алды. Бір күні такси айдап жүргенде, кенеттен екеуін жұрт көзінше көшеде көріп қалды. Сол сәтте ол көлігін тоқтатып, қарт адамға шабуыл жасады: басынан қатты ұрып, оны өлтіріп алды. Қарулы полиция оны дереу қоршап алды, ал Меметюсуп өзін атып тастайды деген үмітпен оларға қарай ұмтылды. Бірақ оны атып емес, бір тепкімен құлатып, қамауға алды.
Ол өз әңгімесін қорытындылай келе, Әбдуәлиге шын мәнінде өлтіргені адам емес, жын екенін айтты — ол жын Меметюсуптың қарындасын асырап аламын деген сылтаумен өзіне тұрмысқа шығуға мәжбүрлеген. Бұл — өзімен бірге о дүниеге алып кететін құпиясы болмақ.
Жаңа камера онша қатаң болмағандықтан, мұнда дәрігерлер мен күзетшілер оны заңсыз бизнеске айналдырып алған темекі шегу әлдеқайда кең тараған еді. Әбдуәли ағылшын тілін үйреткен күзетші де көп шегетін, әрі Әбдуәли камераға қайтып келген сайын басқа тұтқындар оның киімін жиі иіскейтін, сонымен қатар оны өздеріне темекі әкеліп беруге қыспаққа алатын. Кейбіреулердің тәуелділігі өте ауыр болатын, тіпті бір шылым үшін жаңа қылмыстарды мойындауға да дайын еді, немесе киімдері мен көрпелерінің астар материалын бетонға қайта-қайта үйкеп қыздырып алып, оны дәретхана қағазына орап, соны шегетін. Темекімен ұсталғандар жазаланып, қайтадан «жаттығу» камерасына ауыстырылатын, бірақ бұл ешкімді онша тоқтата алмады.
2014 жылғы тамызда темекі мәселесіне байланысты бірнеше камера бастықтары жазаланды, ал әкімшілік қатаң шара қолданғаннан кейін заңсыз бизнес іс жүзінде тоқтады. Үміттері үзіле бастаған кейбір тұтқындар Әбдуәлиге қоқан-лоқы жасап, егер темекімен келмесе, ағылшын сабақтарынан қайтып келмеуін талап етті.
Тамыз айының соңына таман бір күннің ертесінде Әбдуәлидің басына қара қап кигізіп, кенеттен алып кетті; артынан таныс күзетшінің даусы естіліп, абай болуын ескертті: нашақорлардың кейбірі Әбдуәлиді «ұлттық сезімі күшті» деп жамандап көрсеткен екен, ал күзетші Әбдуәлиді енді қайда алып бара жатқанын білмеді.
V. КӨКТАУ ИЗОЛЯТОРЫ
Оны басқа жерге жеткізіп, басындағы қапты шешкен соң, ол өзін жүздеген тұтқын жиналған үлкен залда екенін көрді, олардың өте аз бөлігі ғана ұйғырлар еді. Ол Меметсидиқты көрді, бірақ Дилярды көрмеді. Бұл Көктау (Мидоң) тергеу изоляторы болатын және тұтқындардың әртүрлі киіміне қарап, олардың Үрімшідегі бірнеше түрлі изолятордан осы жерге жеткізілгенін аңғаруға болатын еді.
Оларды әртүрлі камераларға бөлмей тұрып, жаңадан келгендердің бәрінен қан алды. Сол кезде медбикелер әрқайсысынан жеке-жеке жұқпалы аурулары бар-жоғын, есірткі қолданатынын не жезөкшелермен жататынын және қаншалықты жиі екенін сұрайтын. Кейбір адамдардың ЖИТС-і бар екенін айтқанын естігенде Әбдуәли қорқып кетті, өйткені ол қан алу үшін қолданылатын инелер жеткілікті тазаланбай қайта пайдаланылуы мүмкін деп уайымдады. Дегенмен, жалпы алғанда, барлық камераларда мұндай аурулармен аурып жүрген адамдар көп болатын, әрі олардан өзін толықтай оқшаулау мүмкін емес еді.
Жаңа камерасына келген бойда Әбдуәли бірден дәретханадан шыққан сұмдық сасық иісті сезді: ол сәкінің ең шетінде орналасқан және тура Қашғардағыдай, шұңқырдың үстіне орнатылғандай көрінді. Камераның алдыңғы жағына жақын жерде, бөтенғаламшарлық жаратылысқа ұқсайтын, сабандай арық бір адам отырды; Әбдуәли оны ЖИТС-пен ауыратын адам болуы мүмкін деп күдіктенді. Мұнда тұтқындарды нөмірмен емес, атымен атайтын сияқты еді, ал 16 адамның 4-еуі саяси тұтқындарға берілетін қызғылт сары форма киген еді. Алдыңғы изолятордан айырмашылығы, адамдардың кесе-аяқтарын, тостағандарын, тіс щеткаларын және соған ұқсас заттарын қоятын сөре жоқ болатын, сондықтан бұлар әркімнің өз төсек орнының жанында сақталған еді.
Камераның бастығы Ғәни жаңадан келгендерді қабырғаға қарап тұрғызды: әуелі оларға өздеріне тағылған «қылмыстарын» жатқа айтқызды, содан кейін ішкі есепшоттарында қанша ақшасы барын айтқызды. Осыдан соң олар түске дейін сол күйі тік тұрып қалуға мәжбүр болды. Осы уақыт ішінде Әбдуәли қабырғада бұрынғы тұтқындар қырып жазып кеткен түрлі белгілерді байқады: қысқа махаббат өлеңдерінен бастап, қамауда өткен күндерін сызып белгілеген күнтізбелерге дейін бар еді.
Оның назарын ерекше аударған бір нәрсе — көмескі өлең жолдары еді, онда былай деп жазылған:
Сен — осы жер бетінен қуылған Отансың,
Ал мен, сені іздеп жүріп жолынан адасқан жолаушымын,
Сен теректердің тіршілік нәрісің,
Ал мен, әр көктем сайын бүр жарып гүлдейтін армандар мен асқақ мұраттармын,
Сен мен үшін туған сұлусың,
Ал мен, жүзіңді көре алмайтын жүдеп бара жатқан жанмын,
Сен — менің быт-шытым шыққан патшалығымсың,
Ал мен болса, тағы мен дәулеті шаңға айналған патшамын.
Өлең Әбдуәлиді таңғалдырды да, оны жазған адамның кім екенін білгісі келді.
Түскі ас уақыты келгенде, оларды қабырғаға қарап тұрудан босатып, тиісті ас ішетін құралдарды берді. Әбдуәлиге Ғәни жануарларға көбірек лайық сияқты көрінетін, әбден тозған бір тостағанды лақтырып жіберді, бірақ Әбдуәли сорпаның үлесін алу үшін кезекке тұруға дайындалып жатқанда, Тұрап деген ұйғыр тұтқын оны тоқтатып, әлгі тостағанды ауырып жүрген хань қытай тұтқыны пайдаланғанын айтып, Әбдуәлиге сорпадан бас тартып, тек нанмен, мүмкін қайнаған сумен ғана шектелгені дұрыс екенін, сорпаны ішпей қалса да өлмейтінін айтты. Кеңесті қабылдаған Әбдуәли тостағанды орнына қойды.
Бұл жағдай Ғәнидің Тұрапқа ашулануына себеп болды. Өзі Ғәниден әлдеқайда кіші болғанына қарамастан, Тұрап оған қарсы шығып, бетпе-бет тұрды. Көп ұзамай күзетші келіп, Тұрапты алып кетті. Әкетіп бара жатқанда Тұрап Әбдуәлиге енді оның тостағанын пайдалана беруге болатынын айтты. Ол «тәртіп бұзғаны үшін» ұсталғанын, ешқандай ауруы жоқ екенін де айтып үлгерді.
Содан кейін оларға жаңа орындар белгіленді: Әбдуәлиге дәретхананың қасындағы орын тиді. Есебінде 3000 юань бар екенін айтқан хань тұтқынға алдыңғы жақтан, бастыққа жақын орын берілді, соның салдарынан Әбдуәли оларды қаржылық жағдайын жариялатудың астарындағы себептерді болжады.
Саяси тұтқындардың арасында қалың сақалды бір қарт кісі мен екі жас жігіт болды, бірақ Әбдуәли олармен амандасқысы келгенде, олар оның көзіне қараудан қашқақтайтын. Кейін екі жас тұтқынға Әбдуәлиге камераны қалай тазалау керегін үйрету тапсырылды, ал Ғәни оны және хань ұлтынан шыққан христиан тұтқынды бір апта бойы тазалық жұмысына тағайындаған еді.
Дәретханаға тым жақын жатқандықтан, Әбдуәли үшін түндер азапты өтетін, ол әрдайым таңды асыға күтетін. Бір жолы онымен бірге ауыстырылып әкелінген тұтқындардың бірі дәретхананы түрегеп тұрып пайдаланып, Әбдуәлидің бетіне зәр шашып жіберді; Әбдуәли ашудан оның жағына түкіріп жіберді, бірақ басқаларды оятып алмау үшін сонымен ғана шектелді. Дәретханадан шыққан сасық иіс пен камераның күн сайын кешкі 5-тен таңғы 8-ге дейін қапырық болып кетуіне байланысты, хань тұтқындары таңертең көрпелерін бүктеп болған соң, аз да болса таза ауа жұту үшін артқы есіктегі кішкентай тесіктің маңына жиналуды әдетке айналдырған. Ал ұйғыр тұтқындары бұл уақытты жуынып-шайынуға және үнсіз дәрет алуға пайдаланатын.
Әбдуәли де таза ауамен тыныстап көргісі келгенімен, мұның төбелеске ұласуы мүмкін екенін, әрі өзі түкірген тұтқынның да осы мүмкіндікті пайдаланып кек қайтаруы ықтимал екенін білді. Тұтқындардың көбі онсыз да мазасыз күйде болатын, өйткені қамауға алулардың күрт көбеюі салдарынан қалыпты істердің өзі созылып, қаралуы ұзаққа кетіп жатты; полиция да, прокурорлар да, судьялар да шамадан тыс жүктемемен жұмыс істеп жүрген еді.
Камерадағы жалпы тәртіп бұрынғы изоляторлардағыдай болды: олар Бейжің уақытымен таңғы 6-да оянып, көрпелерін әскери үлгіде бүктеуге екі минут берілетін, жуынып-шайынып, Партияны мадақтап ұрандататын, содан кейін таңғы ас берілетін. Алайда мұнда камераға күнделікті тексеріс жүргізілмейтін, камераның есіктері мен терезелері тәулігіне 20 сағат бойы жабық тұратын. Бұрынғы изоляторлардан айырмашылығы, мұндағы тұтқындарға демалыс күндері өз киімдерін киюге рұқсат етілетін.
Тағы бір көзге түсерлік айырмашылық — қосымша іс-шаралардың жоқтығы еді. Таңғы сағат 10-да жаттығу сабағы болмайтын, оларға күніне бір-екі рет қайнатылған су да берілмейтін, әрі «Шыңжаң күнделігі» газеті де ешқашан жеткізілмейтін (негізінен үгіт-насихат болғанымен, Әбдуәли оны әдебиет бөлімі үшін бәрібір бағалайтын, өйткені анда-санда жақсы өлеңдер жарияланатын). Үгіт-насихат сабақтары да жоқ еді, және көп ұзамай Әбдуәли олардың жоқтығын сағына бастады, өйткені таңғы 8-ден кешкі 9-ға дейін босқа отыру одан да жаман болатын. Әбдуәлидің бұрынғы жаттығу мақсаты — күн сайын бес мың қадам жүру — мұнда да мүмкін болмай қалды.
Түстен кейінгі сағат 4:30-да оларға үзіліс берілетін, сол кезде Әбдуәли қамауда көзінің көруі нашарлап бара жатқанын байқағандықтан, көзіне аздап күн сәулесі түссін деп есіктегі саңылаудан сыртқа қарауға тырысатын. Бір жолы ол көгершіндердің ысқырық үнін естіп, ұшып бара жатқан көгершіндер тобын бір сәтке көріп қалғанда таңғалды; бұл оған түрмеде отырған жазушы Нұрмұхәммәт Ясиннің «Жабайы көгершін» атты әңгімесін еске салды, онда жабайы көгершінді алдап қолға түсіріп, оны қолға үйретілген көгершіндермен бірге өмір сүруге мәжбүрлейді.
Көп жағынан Әбдуәли өзін де дәл солай қабылдайтын. Оны қамауға алдап түсірмегенімен, заңға бағынатын зиялы ретіндегі болмысы оны тұтқындардың басым көпшілігіне тікелей қарама-қарсы қоятын, әрі ол олармен ортақ тіл табуға да, олардың мінез-құлқына бейімделуге де өзін мәжбүрлей алмады. Ол олардың ойнайтын компьютерлік ойындары туралы ештеңе білмейтін, олардың көретін фильмдерін көрмеген, әрі олардың баратын түнгі клубтары туралы мүлде естімеген еді. Барлығы үнемі өздерінің болжамды «қылмыстарын» жатқа айтуға мәжбүр болғанымен, басқа тұтқындар Әбдуәлидің «қылмысын» түсінбейтін. Олар бәрі бір ортақ тілде сөйлегенімен, сөздік қоры да, қызығушылықтары да әртүрлі еді; өзгелері Әбдуәлидің олардың өмір салтын құптамайтынын аңғарып, оның тұйық мінезіне қынжылатын. Бұған қоса, тұтқындардың бір-бірімен ара-тұра жасайтын жыныстық әрекеттері де Әбдуәлидің өзін одан сайын жат сезінуіне себеп болды.
Сонымен қатар, ол өзінің осы «жабайы» мінезі тергеулер кезінде де өзіне көмектескенін сезінді: полициямен ынтымақтасудан бас тартқаны ақырында олардың саяси бағыттағы айыптаудан бас тартуына әкеліп, оның орнына оны тек қаржылық қылмыс бойынша ғана жауапқа тартты.
2014 жылғы қыркүйектің басынан бастап камераның артқы есігі тәулігіне 24 сағат бойы жабық тұратын болды, соның салдарынан тұтқындар мүлде таза ауадан айырылды. Хань тұтқындары түстен кейінгі үзілістерде артқы есіктің қасына үймелеп, кішкентай тесіктер арқылы аздап ауа кіргізуге тырысатын, ал Әбдуәли осы уақытты камераның еден деңгейіндегі бөлігін бойлай ары-бері жүріп өткізетін. Ақырында басқа ұйғыр тұтқындары – кейбірі кісендеулі күйде – оған еріп жүре бастады; бұл әуелде таңырқатса да, бірте-бірте үйреншікті іске айналды, тіпті хань мен хуэй тұтқындарының кейбірі де қосылды. Бастық Ғәни оларға қосылмайтын және кейде осы уақытта ұйғыр тілінде сөйлеспеуді ескертетін, бірақ кейде кітап оқуға алаңдап кетіп, мән бермей қоятын.
Қыркүйектің соңындағы осындай кездердің бірінде ұйғыр тұтқындары Құрбан айттың қашан болатыны туралы дауласа бастады (уақыт белдеулеріне және оның мұсылмандар тарапынан халықаралық деңгейде аталып өтілуіне байланысты жиі туындайтын мәселе). Дау қыза түскен сайын пікірлер алшақтай берді де, Әбдуәли бұрын «халал мен харам» туралы даудан кейін болған оқиғаның қайталануынан қауіптеніп, тоқтап, жуынып келуге шешім қабылдады. Алайда камерадағы бірнеше адам енді олардың ұйғырша сөйлегенін бетке басып, соны сылтау етіп, кейбір тұтқындарға жабылып, ұрып-соға бастады. Саяси тұтқындардың бірі Хажиекбер кісендеулі болғандықтан өзін қорғай алмай, қатты соққыға жығылды, ал Әбдуәлидің басынан жұдырықпен ұрып, көзілдірігін сындырып жіберді. Амалы таусылған ол біреу өлді деп айқайлап жіберді, соның салдарынан күзетшілер камераға кірді.
Олар не болғанын сұрап, түсініктеме талап еткенде, ұрып-соққан тұтқындар оларға ұйғыр тұтқындары ұйғыр тілінде сөйлегенін ғана айтты. Соның нәтижесінде күзетші Хажиекберге жаза ретінде түні бойы қабырғаға қарап тұруды бұйырды. Қалған ұйғырлар сол кеште кешкі астан қағылды және таңғы 3-ке дейін ұйықтамай отыруға бұйырылды.
2014 жылдың қазан айының басында Әбдуәлидің аты ішкі байланыс құрылғысы арқылы аталып, олардың үш адамнан тұратын тобының біреуі апелляция бергендіктен, оны тағы бір сот отырысына апаратынын хабарлады. Бұл жолы бұған дейін болғандай ешқандай алдын ала жаттығу да, дайындық та жүргізілмеді, адвокатпен де кездесу болған жоқ. Тағы да Әбдуәлидің басына қап кигізіп, қолына кісен салып, аяғына бұғау тағып, сот ғимаратына алып кетті. Бұрынғыдай, оны, Дилярды және Меметсидиқты бір-бірлеп кіргізіп, екі жағынан полиция қызметкерлері ұстап тұрды: олар мойындарына басып, судьяның алдына қатарға тұрғызды. Сондай-ақ хатшы мен прокурор да болды.
Белгілі болғандай, Диляр мен Меметсидиқ екеуі де апелляциялық шағым түсірген, ал Меметсидиқ адвокаттың рөлін өз мойнына алған. Алғашқы соттан кейін ол өздеріне тағылған айыптарға қатысты заңды зерттеп, соның ішінде ұқсас істердің мысалдарын және ондағы айыпталушыларға қалай қаралғанын да қарастырған. Енді ол үшеуі де кінәсіз ғана емес, заңсыз қамауда отырғаны үшін өтемақы да төленуі тиіс деп уәж айтты. Судья прокурорға қарап жауап берді, ал ол болса көзін төмен салып, алғашқы соттағыдай сол бір айыптау қорытындысын тағы бір рет оқып шықты.
Сөз кезегі берілгенде, Әбдуәли алдыңғы сот отырысындағы олардың «мойындаулары» алдау, азаптау және қорқыту арқылы алынғанын айтты; прокурорлар егер ол мойындамаса, істі саяси іске айналдырып, өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін деп қорқытып, оны үрейлендіргенін жеткізді. Диляр да осыны қайталап, олардың құқықтары тапталғанын айтты. Судья сөзін бөлген жоқ.
Отырыc көпке созылмады, судья олардың айтар соңғы сөздері бар-жоғын сұрады. Еш кідірместен, Диляр сөз алып:
«Шын мәнінде, біздің “ісіміз” бойынша жұмыс істеп жатқан тергеушілер, прокурорлар және судьялар… Сендер шынымен көп еңбек еттіңдер. Адал ниетпен жұмыс істедіңдер. Және талай әуреге түстіңдер. Бірақ сендердің бәрің еңбек еткен нәрсе — заң емес; сендер саяси бұйрықты орындап жүрсіңдер. Бүгін Меметсидиқ айтқан сөздерді хатшы жазып алды, мұнда отырған бәріміз соған куәміз. Бұл тарих үшін сақталды және бейне мұрағатқа тіркелді. Заң үстем болып, әділдік салтанат құратын күн келеді. Сол күні біздің орындарымыз міндетті түрде ауысады. Мен соған сенемін.»
Бұл сөздер Әбдуәлиге соншалықты терең әсер етті, сондықтан ол одан кейін Меметсидиқтың не айтқанын мүлде елемей қалды. Өз кезегі келгенде, көзілдірігі жоқ болғандықтан жақсы көре алмаған соң, сол мүмкіндікті пайдаланып, сол күні отбасынан кімдер келгенін білуді ұйғарды.
Әйел судьяға қарап, ол былай деді:
«Мен бір жылдан астам уақыттан бері қамауда отырмын. Изолятордың ережелеріне сәйкес, менің отбасымды көруге құқығым бар еді, бірақ ол да орындалмады. Бүгін сот залына отбасымнан кім келгенін және достарымның біреуі бар-жоғын көргім келеді. Өкінішке қарай, камерада ұйғыр тілінде сөйлегенім үшін жазаланған кезде көзілдірігім сындырылды. Егер маған бір көзілдірік берсеңіз, отбасымнан кім келгенін көргім келеді.»
Осыны айтқаннан кейін, ол ағасының айқайлаған дауысын естіді:
«Әбдуәли! Інім, мен осындамын! Міне, көзілдірігің!»
Ол артына бұрылғанда, өзіне қарай жақындап келе жатқан бір сұлбаны көрді, ал оны ұстап тұрған екі полицей дереу әрекет етті: біреуі Әбдуәлиді алға қарауға мәжбүр етсе, екіншісі оның бауырына айқайлап, көзілдірікті беруге рұқсат етілмейтінін айтып, орнында қимылдамай тұруды бұйырды.
Мұнда судья сөзін бөліп, көзілдірікті беруге бола ма, жоқ па — бұл оның шешімі екенін айтып, оларды Әбдуәлиге беруді бұйырды. Бұл оған кішкентай ғана жеңіс сезімін сыйлады – ақырында апелляциядан ұтылатыны белгілі болса да, ең болмаса ол көзілдірігін қайтадан “жеңіп” алғандай болды.
Қазан айының соңында олардың камерасында тағы бір оқиға болды, бұл жолы оған хань қытайы христиан экстремисі Ван қатысты. Хэнань өлкесінің тумасы, ол Үрімшідегі ең үлкен будда ғибадатханасын өртегені үшін қамауға алынған еді [2013 жылғы қыркүйектегі, Цинцюань ғибадатханасының негізгі залы жойылғаны туралы жақсы құжатталған оқиға]. «Экстремист» деген таңба тағылғанына қарамастан, Ванды ұйғыр тұтқындары жиі «жалған экстремист» деп санайтын, өйткені ол не қызғылт сары күртке кимейтін, не аяғына кісен салынбайтын, әрі дәл сондай айып тағылған кәдімгі саяси тұтқындар сияқты қорқынышта өмір сүретіндей көрінбейтін. (Әбдуәлидің тәжірибесінде, қызғылт сары күртке дерлік тек ұйғыр тұтқындарға ғана берілетіндей еді: оны хань христиандары да, Лүкчүндегі бір оқиғадан кейін ұсталған кінәсіз ұйғырлар туралы интернетте жазғаны үшін қамауға алынған ханьдар да, сондай-ақ адам көп мешіттің сыртында ұйғырлармен бірге намаз оқығаны үшін ұсталған хуэйлер де кимеген, бәрі бірдей айыптармен ұсталғанына қарамастан.)
Ван басқа тұтқындармен тіл табыса алмады және олар оны жиі мазақ ететін (оны жынды немесе «миы жуылған» деп санайтын). Дегенмен, ол Уханьдағы университеттің Сидиқ есімді студентімен жақын дос болып кетті. Сидиқты «шетелден келген видеолар арқылы өзгелерді хижратқа үгіттеді» деген сылтаумен қамауға алған еді. Екеуі жиі бірге киім жуып, бір-біріне иық массажын жасап, әрі – Әбдуәлиге солай естілгендей – үгіт-насихат телесабақтары кезінде әңгімелесіп, бір-бірін өз діндеріне кіргізуге тырысатын. Бұл достық біртүрлі еді, өйткені Ван жасы үлкен әрі көзқарасы тым тар сияқты көрінетін. Бала кезінде Үрімшіге көшіп келсе де, ол хэнаньдық акцентін сақтап қалған, әрі өзі бірге өмір сүрген ұйғыр халқына мүлде қызығушылық танытпайтын: тіпті олардың тағамын бір рет те татып көрмеген. Ал Сидиқ болса, Қытайдың атақты университеттерінің бірінде оқыған студент еді және ағылшын мен қытай тілдерін де білетін.
Бір күні камерада кенеттен ауқымды тінту жүргізілді: екі полиция қызметкері кіріп, автоматтарын ұстап күзетте тұрды, ал тұтқындар шешініп, сыртқы алаңға шығып, қабырғаға қарап тізіліп тұрды. Мұндай тінтулер апта сайын не екі апта сайын өткізіліп, темекі, оттық, есірткі және кез келген өткір заттарды тексеруге бағытталатын, әрі көбіне тек қазақ күзетшісінің олардан осы туралы сұрауымен ғана шектелетін. Алайда бұл жолы ол оларға алақандарын ашуды бұйырды, соның салдарынан Ван бір нәрсені Сидиққа беріп үлгерді, ал Сидиқ оны аузына салып алды. Мұны Әбдуәли де байқады, күзетші де көрді; содан кейін күзетші Сидиқты теуіп құлатты, ал Сидиқ әлгі затты жұтып қойды. Соның нәтижесінде бәрінің аузы тексерілді, ал кейбіреулерін ауыздарында не болса соны түкіріп шығаруға мәжбүрледі. Бүкіл оқиға шамамен бір сағатқа созылды, олар қазан айының суығында жалаңаш күйде тұрды.
Ақырында, Сидиқ темекіні жасыру үшін жұтып қойған деген күдікпен жазаланып, басқа камераға ауыстырылды. Қалғандарының бәрі бұл туралы күзетшілерге хабарламағаны үшін жазаланды: сол кеште кешкі астан айырылып, таңғы сағат 3-ке дейін тік отырып, ұйықтамай отыруға мәжбүр болды.
Мидоң тергеу изоляторы директорының орынбасары қазақ еді, күзетшілердің кейбіреулері де қазақ болатын. Бұл кейбір хань ұлтынан шыққан тұтқындардың ызасын қоздырды: олар, тіпті білімді болса да, өзге этностарға қатысты біршама теріс көзқарас пен стереотиптерді (мысалы, ұйғырларды «пышақ асынып жүретін, кәуап жасайтын жабайылар», ал қазақтарды «далада тұратын, жуынбайтын лас адамдар» деп) өздерімен бірге алып жүргендей көрінді. Әсіресе бір күзетші олардың ашуы мен мазағына нысана болды: ол етігінің өкшесіне күшейткіш қондырма тағып жүретін, мұндайы ауылдық жерлерде жиірек кездесетін, әрі дәлізбен жүрген сайын өте қатты дыбыс шығаратын. Соның арқасында саяси тұтқындар күзетшілердің келе жатқанын алдын ала біліп, жазадан құтылу үшін тиісті түрде дайындалып үлгеретін.
Мұны Әбдуәли сияқты адамдар құптады. Түнгі кезекшіліктері кезінде шуылдың пайдасын көріп, ол саяси тұтқындардың денелерінің үстіне олардың қызғылт сары күртелерін жауып қоятын, сөйтіп олар күртелерін киіп жатқандай көрінетін. Бұл ережелер бойынша міндетті еді, бірақ көпшілік оны орындаудан қашқақтайтын, өйткені күртелер ұйықтауға тым ыстық қылатын. Сонымен қатар, хань тұтқындарының көбі бұл шуды жек көретін: ол оларды түн ортасында оятып жіберетін, әрі оны аттың не есектің тұяғының дүбіріне теңейтін. Бұл күзетші ұйғыр тұтқындарына да сыпайы болып, олармен ұйғыр тілінде сөйлесетін.
Алдыңғы изоляторлардағыдай, Әбдуәлидің ағылшын және басқа да тілдерді білуі оған қызметкерлер мен камераластарының арасында белгілі бір ықыласқа ие болуға көмектесті, әрі қазақ күзетші оны үнемі ағылшын тілінен кез келген аудармаға жәрдемдесуге шақырып отыратын. Бұл Әбдуәлиді, басқа изоляторлардың бірінде пәкістандық тұтқынға аударма жасауға көмектескені оның іс қағазында жазулы тұрған жоқ па екен деп ойландырды.
Бірде қазақ күзетші келіп, полиция аса маңызды іс деп санаған бір саяси тұтқынның қолына татуировка болып салынған «Халид, Сейф, Силах» сөздерінің арабша нені білдіретінін түсіндіріп беруін сұрады. «Халид» — Халид ибн әл-Уәлидке ишара еді, ал «сейф» пен «силах» «қару» және «қылыш» дегенді білдіретін, бірақ Әбдуәли мұны айтпауға шешті, өйткені полиция оны жиһадқа шақыру деп түсінер еді. Оның орнына ол қазақ күзетшіге бұлардың бәрі жай ғана адамдардың есімдері екенін, бәлкім, тұтқынның қыздарының аттары шығар деп айтты. Қазақ күзетші олардың ислам қаһармандарының немесе діни жетекшілердің есімдері болуы мүмкін бе деп сұрағанда, Әбдуәли олардың дінге еш қатысы жоқ екенін айтып, арабтардың арасында христиандар да барын және мұндай есімдер тіпті езидилер сияқты топтарда да кездесуі мүмкін екенін қосты. Бұл күзетшіні таңғалдырды, өйткені ол барлық арабтарды мұсылман деп ойлайтын. Содан кейін олар арабтар туралы тағы біраз әңгімелесті, күзетші Әбдуәлиден оның өз ісі туралы да сұрады. Кейінірек ол Әбдуәлиге білім беру, психология және социология туралы бір кітап та әкеліп берді.
Нәтижесінде басқа тұтқындар Әбдуәлиге мейірімдірек бола бастады: хань мен хуэйлер күзетші Әбдуәлиге кітап әкеле алса, темекіні де жасырын кіргізе алады деп ойлады, ал ұйғырлар Әбдуәлидің «Құран жазуын» (арабша) оқи алатыны үшін оған жақындады. Әсіресе бір тұтқын — Қашғардың Бешкіремінен шыққан 50 жастағы Тұрсын Сауыр — Әбдуәлиді қатты ұнатып, туыстары жіберген Nike спорттық киімін оған сыйлады. Әбдуәли оны жастық орнына пайдаланды — өйткені нағыз жастықтары жоқ еді — ал демалыс күндері киіп, алғаш рет қамау киімінен уақытша болса да құтылатын. Тұрсын жас кезінде Үрімшіге келген кәсіпкер болатын, көп жылдық қиындықтардан кейін ақыры жетістікке жетіп, байыған. Алайда бұл табысы оның қамауға алынуымен жоққа шықты: ол әйелімен бірге рұқсат етілмеген қажылыққа барғаны үшін ұсталған еді.
Бір күні түрмені тексеру комиссиясынан адамдар олардың камерасына келіп, тағы да бәрін жалаңаш шешіндіріп, суыққа шығарып қойды. Біраз уақыт өткен соң, олар тұтқындарды аяғандай болып, киінуге рұқсат берді. Содан кейін олардан қандай да бір өтініштері бар-жоғын сұрады. Осы кезде есірткі саудасы үшін өмір бойына сотталған бір тұтқын сөз алып, дауысы қатты естілетін етігі бар қазақ күзетшіге шағымдана бастады: оның ұйықтауды қиындататынын, саяси тұтқындардың осыны пайдаланып кеудешелерін кимей қоюға немесе жалпы жазадан жалтаруға тырысатынын, сондай-ақ күзетшінің ұйғырша сөйлеп, ұйғыр кітаптарын әкелетінін айтты. Соның салдарынан бақылау күшейтіліп, барлық саяси тұтқындар күртешелерін киіп ұйықтауға мәжбүр болды, ал күшейтілген өкшенің тарсылдаған дыбысы сол күннен бастап мүлде жоғалып кетті.
Сот процесі өткеніне бір ай өтсе де, үкім шықпағандықтан, Әбдуәли әбден қажып, ашуға булыға бастады; изоляторындағы өмір барған сайын төзгісіз болып бара жатты. Бұл көпшілікке ортақ жағдай еді, тіпті кейбір тұтқындар түрмеге тезірек ауыстырылу үшін, өздері жасамаған қылмыстарды да «мойындап» қоятын — олардың көзінде түрме сонымен салыстырғанда жұмақтай көрінетін: онда зауытта жұмыс істей алады, керегінше тамақтанады және бос уақытында салыстырмалы түрде жайлы болады. Билік өкілдері мұндай көңіл күйді ескеретіндей көрінді: Әбдуәли болған барлық изоляторларда жексенбі күндері кешкі сағат 10-да қылмысына өкініп, өз еркімен келіп, полицияға не тергеушілерге бәрін мойындаған тұтқындар туралы бағдарлама тұрақты түрде көрсетілетін. Кейбір тұтқындар бұл бағдарламаның «басты кейіпкерлерін» ең сорақы ақымақтар деп қарғаса, басқалары мұндай нәтижені сөзсіз нәрсе деп қабылдайтын.
Полиция оның үстінен ештеңе таба алмағандықтан, сотқа дейінгі қамауда 2 жылдан астам отырған Тұрпаннан келген камераласы Нәжмидин осы қақпанға түсіп қалған сияқты еді. Әбдуәли Нәжмидинге жаңа ғана берілген айыптау қорытындысын қарап шыққанда, оның өткен аптада өздері көрген бағдарламаның мазмұнымен дәлме-дәл көшірме екенін танып, осы бағдарламалардың мақсатын шамалады. Көп ұзамай Нәжмидин түрмеге ауыстырылатын болды.
Сонымен қатар, тергеушілермен кез келген ынтымақтастықтан үзілді-кесілді бас тартқан басқа да тұтқындар болды. Солардың бірі — екі жарым жыл қамауда отырған, Хай Сяоян есімді 20 жастағы хуэй жігіті еді. Әбдуәлидің ол туралы алғашқы әсері — университетте оқыған, камерада өз киімін киіп жүретін, жалпы өзіне ұнағанын істейтін, ерке тентек сияқты көрінді; ол басқа хань мен хуэйлерді білімсіз деп менсінбей қарайтын, ал ұйғыр саяси тұтқындарын олардың бәрін зорлықшыл террористер деп санайтындықтан жек көретін (тіпті Шыңжаңның бір жерінде зорлық-зомбылық оқиғасы болды деген хабар шықса, оларға айқайлап ұрысатын деңгейге дейін). Камераластарының ішінде ол шын мәнінде тек Әбдуәлимен ғана сөйлесетін, бір кезде Әбдуәли оған ағылшын тілін үйрете бастаған еді.
Сол сабақтары үшін Әбдуәли жиі қысқа мәтіндер мен әңгімелер дайындайтын, әрі өзіне де күтпеген жерден әкесі туралы сан алуан анекдоттарды көптеп шығарып, бұл Сяоянға қатты ұнайтын. Кейінірек Әбдуәли саяси тұтқындар туралы да мәтіндер дайындай бастады, олардың ішінде көзге түскені — камераластары Әблимит еді. Лоп ауданынан шыққан жетім Әблимит 22 мамырдағы Үрімші базарындағы жарылыс кезінде қолданылған ту жасаған деген күдікпен қамауда отырды. Күзетшілер Әбдуәлиге Әблимиттің апелляциялық хатын жазуды тапсырған еді.
Әблимит 8 жасында анасы жол апатынан қаза тауып, соның салдарынан ол мектепке бармай, үйде науқас әкесіне көмектесу үшін үш кіші інісіне қарауға мәжбүр болды. Бір күні, жерлеуден көп өтпей, Әблимит кеспе жеуге отыра бергенде, бір тауық кіріп келіп, оны мазалай бастады. Оны қуып жібере алмаған соң, ол оқтауды алып, тауыққа сілтеп қалды да, байқамай өлтіріп қойды. Не істеп қойғанын түсінгеннен кейін, ол жылап жіберіп, сыртқа шықты. Оның артынан не болып жатқанын түсінбеген үш інісі еріп шықты да, аналарының жерлеуінде таққан ақ белбеулерін тағып алып, бәрі жылап, онымен бірге көрші-қолаңды айналып жүрді. Мұны көрген көршілер әкелері де қайтыс болған шығар деп ойлап, бәрі асығып, үйге табыт көтергішпен жүгіріп келді, бірақ өлгені тауық екенін көрді.
Сяоян бұл әңгімені күлкілі деп табар деп күткен Әбдуәли оның жылап отырғанын көріп таңғалды. Содан кейін Сяоян Әбдуәлиге оның не істегісі келетінін — саяси тұтқындарды қорғауды — білетінін айтып, бұл оқиғалардың өз ойындағы бейнелерден мүлде бөлек екенін түсінгенін жеткізді. Оларды әрдайым террористер деп сенген Сяоян осы себепті Үрімшідегі, ірі ұйғыр ауданымен шектесетін Нанмэнь жағына да бармаған екен. Кейін ол Әбдуәлиге өзінің де жетім екенін айтты: хань әкесі мен хуэй анасының некесінен туған, бірақ хуэй қауымы хуэй әйелдерінің хань ерлеріне тұрмысқа шығуын қабылдамағандықтан, бұл неке сәтсіз аяқталған. Әкесін еске түсіретіндей тым жас болғандықтан, оны анасы мен атасы өсірген, ал әкесінің естелігі ретінде тек әкесі оған арнап жазып қалдырған әндері бар ескі таспа ойнатқыш қана қалған.
Келесі күннен бастап, Сяоян Әблимитке мейірімдірек бола бастады, онымен әзілдесіп, әңгімелесіп, тіпті оған қытай тілін үйрете бастады.
Көбірек адамдар түрме жазасын өтеуге ауыстырыла бастаған сайын (олардың көпшілігі мұны істеуге ынталы еді), Сяоян алаңдай түсті: изоляторында сонша күш жұмсаған еңбегі зая кетіп, түрмеде ағылшын тілін оқуды жалғастыра алмай қаламын ба деп қорықты. Алайда, түрмеде де өз бетімен оқып, белгілі бір курстар бойынша сертификаттар алуға болатыны анықталып, бұл Сяоянның көңілін орнына түсірді.
Өкінішке қарай, саяси тұтқындардың мұндай мүмкіндіктері болған жоқ. Үрімшіде компьютер мектебінде оқып жүрген, ал досы оған Kot-Kot (ұйғырлардың QQ-ға ұқсас бағдарламасы) арқылы жіберген чат бағдарламасы үшін ұсталған Ташқорғаннан шыққан жас саяси тұтқын Хажиекбер Әбдуәлиден жиі жасырын түрде үйренетін. Сяоян ұйықтағаннан кейін, Хажиекбер Сяоянның дәптерін алып, Әбдуәли дайындап қойған мәтіндерді жаттап алатын. Кейін Әбдуәлидің жататын орнының жанындағы дәретхананы пайдаланып жүргенде, ол мәтіндерді Әбдуәлиге ақырын қайталап айтып, Әбдуәлиден түзетіп беруін сұрайтын. Бұл келісім туралы ешкім білмеді, әрі көпшілік Әбдуәлидің кіреберіске жақынырақ, жақсырақ жатын орынға көшуге үнемі сылтау тауып бас тартуын оғаш көретін. Сяоянға сабақ бергенде, Әбдуәли Хажиекбер тыңдап отырғанын біліп, айтқандарын бірнеше рет қайталап отыруды да ұмытпайтын.
2014 жылғы 20 қарашада Сяоян мен Әбдуәли соңғы сабақтарын өткізді, өйткені Сяоянның аты аталып, оны жазасын өтеу үшін № 4 түрмеге ауыстыруға алып кетті. Хажиекбердің қатты алаңдаушылығына қарамастан, Сяоян ағылшын тілі дәптерін өзімен бірге алып кетті, әрі Әбдуәли оны Хажиекбер пайдалансын деп сол жерде қалдыруын айтқысы келгенімен, айта алмады.
Сол күні кешірек Әбдуәлидің де аты аталды: күзетші есіктегі саңылау арқылы кісен мен бұғауды өткізіп, оны дәлізбен алып жүрді, бірақ бұл жолы басына қара қап кигізбеді. Ақырында Әбдуәли Үрімші қалалық аралық халық сотынан келген жас ер адам мен әйелдің алдына келді. Олар өздерінің оны босату үшін келгенін айтып, оның кісен-бұғауын шешуді сұрады да, босату туралы құжатқа қол қоюын өтінді. Қателескендеріне кәміл сенген Әбдуәли оларға мұның дұрыс емес екенін, өйткені жазасының аяқталуына әлі үш ай қалғанын айтты. Сонда оған жазасының 18 айдан 15 айға қысқартылғаны хабарланды. Әйелдің шыдамы таусылып, Әбдуәлидің ағасы Ғәниге қоңырау шалды; содан кейін телефонды Әбдуәлиге беріп, екеуінің сөйлесуіне мүмкіндік жасады.
VI. КЕТУ
Изоляторынан шыққан соң, Әбдуәли қарашаның суық Үрімші ауа райында өз-өзіне келіп, айналасын бағдарлап алу үшін біраз уақыт алды да, соттың екі қызметкерімен бірге белгіленген көлікке отырды. Біраздан кейін жүргізуші онымен әңгіме бастап, Әбдуәлидің жаңа ғана қамауда болған адамға ұқсамайтынын айтты. Әбдуәли оған осы уақыт ішінде ойында үш кітап жазғанын айтып, содан кейін солар туралы әңгімелей бастады. Содан соң олар сот ғимаратына келіп жетті.
Бостандыққа шыққан соң, Әбдуәли артта қалған камераластары үшін дұға оқитын. Дегенімен ол болған оқиғаны ұмытып, алға жылжуды шешті: жеккөрушілік пен кек сияқты қараңғы сезімдерге жабысып қалмай, оларды өзі тергеу изоляторынан шыққанда киіп кеткен түрме аяқкиімімен бірге лақтырып тастауды таңдады. Жеке адамдарды кешіргенімен, кешірмегені жалғыз нәрсе — қатыгез жүйенің өзі еді.
Келесі күні ол Қашғарға қайта оралып, отбасымен қайта қауышты. Оның оралғанына қатты толқыған анасы сол кешкі ас үстінде көз жасына ерік берді, бұл Әбдуәлиге Қашғардағы изолятордағы алғашқы камераласы Әметқариды еске салды. Әметқари де Әбдуәлиге жасы жетпістен асқан қарт анасы туралы айтып, Әбдуәлиден әйелі мен балаларын барып көруін өтінген еді. Әбдуәли жақын арада босатылады деп сенген ол, әйеліне ажырасуға арыз берсе ғана, өзі мен балалардың оны көре алатынын айтып жеткізуді, әрі соны бір-бірін көруге сылтау етуді қалаған. Бірнеше күннен кейін Әбдуәли Әметқаридың қыстағының бағытына қарай жолға шықты.
Келген бойда ол кідіріп қалды: бұл сапары отбасына одан әрі қиындық әкеліп жүрмей ме деп қорықты. Бірақ ақыры тәуекелге бел буып, оларды тауып көруге шешім қабылдады. Ауылға кіргенде, бүкіл халықтың орталық аулада саяси жиналысқа жиналып қалғанын көрді. Бір күзетші Әбдуәлиге жақындап, не үшін келгенін сұрап, жеке куәлігін көрсетуді талап етті. Жеке куәлігінің енді «сезімтал» санатқа кіретінін және күзетші оны қолындағы құрылғы арқылы тексерсе, қысқа мерзімге қамауға алып, жазаға тартуы мүмкін екенін алдын ала білген Әбдуәли тығырыққа тірелді: куәлігін көрсету де, не үшін келгенін айту да қауіпсіз емес еді. Содан ол өтірік айтып, өзін ауылға тексеріспен келген мемлекеттік қызметкермін деді; Әбдуәлидің көзілдірігі мен зиялы кейпі бұл сөзін нанымды етіп көрсетті. Дегенмен ішке кіру үшін бәрібір жеке куәлігін тапсыру керек болғандықтан, ол сыртта қалып, біреуді күтіп тұрғандай кейіп танытып, жиналысты сол жерден бақылап тұрды.
Саяси жиналыс аяқталғаннан кейін би қойылымдарының бір сериясы басталды: сақалсыз қарт ер адамдар мен бас орамалсыз қарт әйелдер қимыл-қозғалыстарын зорға жасап, олардың азап шегіп тұрғаны Әбдуәлиге анық байқалды. Одан кейін жеке-жеке өнер көрсетулер келді; күзетшіден Әбдуәлидің білгеніндей, бұлар «нысанаға алынған үй шаруашылықтары» тарапынан орындалатын. Әбдуәли одан Әметқаридың отбасынан біреу бар ма деп сұрағанда, күзетші сахнаға ишара жасап, қазір өнер көрсетіп жатқан әйел — Әметқаридың анасы екенін айтты.
Әметқаридың анасы алдымен бәріне «Азаттық дәуірі» өлеңін оқып беретінін айтты. Алайда ол өзін мәжбүрлей алмады да, жылап жіберіп: «Неге мен жай ғана өле алмаймын? Неге өліп, құтқарылуға жете алмаймын? Өлейін, өлейін, өлейін — адам болып бұл дүниеге келгенім үшін өлейін, бала туғаным үшін өлейін!» — деді.
Әбдуәли ернін тістеп, қасындағы күзетшінің қолындағы мылтыққа қарады. Қамаудан босатылғалы бері, кейде жолыққан полиция қызметкерінің қолынан мылтықты жұлып алып, оны қолданғысы келетін, бірақ әйелі, балалары мен отбасын жалғыз тастап кетемін деген ой оны тоқтатып, ешқашан батылы бармады.
Оның жүрген жері адамдардың назарын аудара бастағанын сезген соң, ол ауладан алыстап кетіп, ақырында кері қайтты: өзі («назардағы адам») «назардағы үйге» барып қалса, жағдайды одан әрі ушықтырып жібереді деп қорықты.
Әбдуәли бостандыққа шыққаннан кейін шамамен бір апта өткен соң, әйелі оны жууға дайындап жүріп, Тұрсын Сауыр Әбдуәлиге сыйлаған спорттық костюмнің ішінен хат тауып алды (жалпы, Әбдуәлидің әйелі оны үйде киюіне рұқсат етпейтін, өйткені ол бостандыққа шыққанда соны киген еді де, әйелі оны оның қамауда болғанымен байланыстыратын). Костюмді қарап шыққанда, Әбдуәли қалталардың бірінің ішкі жағындағы матаның өзіне тікелей жазылған, Тұрсынға оның үлкен ұлынан арналған жазбаны көрді. Онда ұлы Тұрсынның қамауға алынғанына 187 күн болғанын, бірақ отбасының бұған бой үйретіп қалғанын және оның олар үшін уайымдамауы керектігін жазған. Көп қиындық болған — анасының қайғысынан бастап, тоңазытқышта тамақ болмағандықтан бауырларының аш жүруіне дейін, тіпті мұғалімінің де ұсталып кеткеніне дейін — бірақ ұлы жағдайды жақсарту үшін аянбай еңбек етуге бел буғанын, күн сайын базарға барып, жолда автобуспен барып-қайтарда ағылшын тілін оқитынын айтқан. Соңында ол Тұрсын әрдайым қалағандай, өзінің жаңа ғана қари болғаны туралы қуанышты хабарды бөліскен. Тағы да жазылғаны бар еді, бірақ оқылмайтын, ал Әбдуәли костюмнің басқа жерлерінен ештеңе таба алмады.
Бірнеше күннен кейін Әбдуәли Тұрсынның ағасын тауып, оған барып, Тұрсынның қамауда екенін және аман-есен екенін жеткізді; екеуі де ұлдың хабары оған жетпей қалғанына өкініш білдірді.
«Терроризмге қарсы халық соғысы» басталғалы бері бақылау, қысым, әскери қатысу және мәжбүрлі идеологиялық тәрбиелеу деңгейі айтарлықтай күшейгендіктен, Әбдуәли қайта оралған Қашғарды бұрын үйренгенінен мүлде өзгеше күйде көрді. Ол жоспарлаған үш кітабын аяқтау үшін күндіз-түні еңбек етсе де, енді барып оларды жариялау туралы ойдың өзі мүмкін емес еді.
Жеке куәлікті тексеру жиілеп кетті: қаланың көптеген бөлігінде әуежай деңгейіндегі қауіпсіздік бақылау бекеттері орнатылды, әрі Қашғар қаласының ішінде 500 метр жүріп өтудің өзі бір тексеріске ұшырамай мүмкін емес еді. Үйіне оралғаннан кейін бірден ол әйелі сабақ беретін тіл мектебінде дәріс бере бастады да, күн сайын қауіпсіздік тексерістеріне тап болатын. Ол қамауда болғандықтан, оның жеке куәлігі жүйеде белгіленіп қойылған еді және әдетте дабыл қағатын.
Оның полициямен алғашқы оқиғасы бостандыққа шыққаннан кейін небәрі үш күн өткен соң болды: оны Ид Ках мешітіне жақын орналасқан Остеңбойы полиция бөлімшесіне алып барып, полиция оның компьютері мен телефонын ақтарып тексерген кезде, ештеңе таппаса да, 4 сағат бойы торда ұстады. Кейін Құрбанжан есімді полиция қызметкері оны босатты, бірақ бірден дәретханаға бастап апарып, жаза ретінде оны тазаласын дегенді меңзеді. Жақын жерде саусағы шүріппеде тұрған қарулы полиция қызметкері тұрды.
Ашуға булыққан Әбдуәли жарылып кетердей болып, офицерге айқайлап, атуын талап етті: қолында қаруы бар, әрі кейін «Әбдуәли дәретхананы тазалаудан бас тартты» деп айта салуға да болады деді. Сонымен бірге офицер оның үйіне келіп, дәретханасын өзі тазалай алатынын, Әбдуәли оған бұған рұқсат беретінін, тіпті үкімет төлеп отырған жалақының екі есесін төлеуге де дайын екенін қосты. Сонда Құрбанжан мылтықтың ұңғысын еденге қарай бұрып, Әбдуәлиге өктем түрде ұмтылды, бірақ дәл сол сәтте басқа бір офицер — Әбдуәлидің ағасының досы — жүгіріп кіріп, Құрбанжанға Әбдуәлидің кім екенін еске салды, содан кейін олар оны дереу босатып жіберді.
Осыдан қашып құтылуды үміт еткен Әбдуәли ауылдық жерлерге жиірек баруға көшті, әсіресе бұрынғы камераластарына көмектесетін бір ісі болса. Алайда ол жақта полицияның қатысуы әлсіздеу болғанымен, енді әр қыстақтың өз «оқыту» аймағы бар еді, онда адамдарды Әбдуәли изолятордың теледидарынан көруге мәжбүр болған мазмұнға ұқсас идеологиялық үгіт-насихаттан өтуге зорлайтын. Әбдуәли Әметқари қыстағында көргендей, саяси жиналыстар мен қойылымдар да қазір қалыпты тәжірибеге айналған еді.
Ол кетуге мәжбүр екенін түйді, бірақ оны қалай жүзеге асырудың жолын таба алмады. Бір мүмкіндік — әйелін және балаларын Жапонияға жіберіп, сол жаққа қоныстандырып, кейін олардың оны шақыруы еді, бұл рәсімді жеңілдетер еді. Алайда баспана алу рәсімдерінен өту мерзімдері тым баяу болатын, бұл бірнеше жылға созылар еді. Сондай-ақ Әбдуәлиге Түркия мен АҚШ-тан шақырулар болды, бірақ ол Қытай оны елден шығармайды деп ойлады, егер сапарға шығуының неге міндетті түрде қажет екенін ақтайтын мүлтіксіз себеп болмаса.
Алдымен Қашғар аймағынан шығып көруді ұйғарған Әбдуәли 2015 жылғы маусымда Хотанға сапарға шықты, бірақ Қашғардың Қағылық ауданынан Хотанға өту тәжірибесі басқа бір елге кіргенмен бірдей болып көрінді. Процесс барысында Әбдуәли жеке куәлігін тіпті шығармай-ақ (мүмкін, бет-әлпетті тану арқылы) белгіленіп, екі қарулы сарбаз оны бөлек бөлмеде уақытша ұстады.
2015 жылғы 6 шілдеде ол Қашғарда қайтадан тексеріс кезінде ұсталып, 7 сағат бойы қамауда болды, сол уақыт ішінде оны Әбликим есімді қызметкер ұрып-соқты. Әбдуәли оған адамдарды ұру заңға қайшы екенін айтқанда, Әбликим оған өзін әлдеқашан ұрғанын және тағы да ұратынын айтты, өйткені ол жерде заң — өзі, әрі Әбдуәлиге қалағанын істей алатынын жеткізді. Қашғарда заң үстемдігі бар-жоғын соңғы рет нақтылап көрмек болып, Әбдуәли Әбликимге қарсы бірнеше қауіпсіздік және мемлекеттік мекемеге шағым түсіріп, заңды іс қозғады, бірақ көп ұзамай Қашғар қалалық ішкі қауіпсіздік жасағының тексеру бөлімінде істейтін Әбдукерім есімді қызметкер оған істі тоқтатуы керектігін айтты. Әйтпесе, олар оның ағасын және Әбдуәли мен оның ағасының полицияда болуы мүмкін кез келген таныстарын да ұстайтынын ескертті. Әбдуәлидің істі кері қайтарып алудан басқа амалы қалмады.
2015 жылғы тамыз айының ортасында полиция Қашғар қаласында Әбдуәли жалдап тұрған үйге келіп, оған бұл ықшамауданда тұруына болмайтынын және кетуі керектігін айтты, өйткені оның қылмыстық өткені бар әрі оның тұрғылықты тіркеуі басқа жерде екен. Содан кейін Әбдуәли тіркеуі тұрған Ланьчжоуға баруды ойлады, бірақ ондағы таныстары оған қылмыстық өткені себепті Ланьчжоуда да тұруына рұқсат берілмейтінін айтты. Әйелінің тіркеуі Үрімшіде еді, бірақ оған Әбдуәли үшін ол жақтан пәтер жалдауға тыйым салынды. 2015 жылғы 13 тамызда Қашғардың Часа полиция бөлімшесінің қызметкерлері келіп, олардың үйін мөрлеп, оларды кетуге мәжбүрледі.
Содан кейін оның әйелі балаларды алып, анасының үйіне кетті, ал Әбдуәли өз анасының үйіне барды. Алайда бұл да қауіпті еді, өйткені олар ол жерде де тіркеуде тұрмаған. «Он үй» қауымдық бақылау шаралары әлдеқашан енгізілген болатын (әр он үйге оларды бақылау үшін бір тұрғын тағайындалатын), бұған қоса әрбір ғимаратта діни және басқа да «заңсыз» әрекеттер туралы хабарлау үшін «tips box» қойылған. Мұның салдары ретінде ол үй шаруашылығы «назардағы» деп белгіленіп, соның нәтижесінде коммуналдық қызметтер өшірілетін. Қай жерде болса да «заңсыз» тұрып жатқандар 15 күнге түнгі «тәрбиелеуге» де жіберілуі мүмкін, ал балалар балалар үйіне жіберілетін. Олардың жағдайын ескерсек, Әбдуәли мен оның отбасы туралы хабарлануы уақыт мәселесі ғана еді, әрі олар тәуекелге бара алмады.
2015 жылғы 23 тамызда Әбдуәлидің әйелі оған автономиялық өңірдің денсаулық сақтау департаментінен бір іскерлік топ Түркияға баратынын хабарлады, ал тағы бір досы Әбдуәлиге қоңырау шалып, оның топқа аудармашы ретінде қосыла алатынын айтты. Елден шығуына рұқсат берілмейтініне сенімді болса да, Әбдуәли бәрібір тырысуға, тек өз мәртебесін тексеруге шешім қабылдап, 2015 жылғы 25 тамызда әуежайға аттанды: әйелі мен балаларына көңілсіз қоштасып, ал анасына егер шынымен барып қалса, 10 күннен кейін қайтып келетінін айтты.
Әуежайда бүкіл топ тексеруден еш қиындықсыз өтті, тек Әбдуәлиді ғана бөлек алып кетті. Алдымен одан соттылығының бар-жоғы туралы сұрады, содан кейін жүйеде оның аты-жөні мен деректері сәйкес келетін екі адам бар екенін айтты: бірі Қонашәһәр ауданының Тоққұзақ ауылынан, екіншісі Әбдуәли жұмыс істеген Ланьчжоудан. Тоққұзақтағы жазбадағы фото қараңғы әрі анық емес еді, әрі жергілікті Қашғар билігімен байланыс орнатылса, елден шығуына тыйым салынуы мүмкін деп қауіптенген Әбдуәли оның өзі екенін жоққа шығарып, өзін Ланьчжоуда мұғаліммін деді. Ланьчжоудағы полициямен қарым-қатынасы жақсы болғандықтан және ол жақта онымен жиі шатастырылатын тағы бір Әбдуәли болғандықтан, олардың Ланьчжоу полициясына хабарласуы оны алаңдатпады, өйткені Ланьчжоу билігі оның туралы теріс ештеңе айтуы екіталай еді.
Ақыры, ұшақ ұшуға жақындағанда, Әбдуәлиге кете беруге болатыны айтылды, бірақ ол бірден қайда екенін түсінбеді: Қашғарға барып басқа жазбаны өшіруге ме, әлде Ыстамбұлға ма? Алайда көп ұзамай әуежай қызметкерлерінің бірі оның сөмкесін алып жүгіріп келіп, ұшақ ұшып кетпей тұрғанда тезірек асығуын өтінді.
